Gül ResimleriÇiçek Resimleri & Çiçek Çeşitleri & Çiçek isimleri & Şifalı Bitkiler & Bitkileri Tanıyalım |
|
ŞEFTALİ YETİŞTİRİCİLİĞİ
şeftalinin ana vatanının Doğu Asya ve Çin olduğunu
düşünülmektedir.Oradan İrana gelmiş, Yunanlılar ve
Romalılar MÖ 1000 yıllarında bu meyveyi tanımışlardır.
Ülkemizde şeftali yetiştiriciliği birkaç ilimiz dışında
tüm illerde yapılabilmektedir. Şeftali
yetiştiriciliğinin yapıldığı bölgeler içerisinde Marmara
Bölgesi başta gelmektedir.
İklim İstekleri Devamını Okumak için Tıklayınız…
NAR YETİŞTİRİCİLİĞİ
Nar çok yıllık, çalı formunda bir bitki olup çok
kuvvetli bir kök sistemine sahiptir.Bitki çok
gövdeli ve sık dallıdır. Çiçekleri erkek-dişi ve
erdişi olup küre şeklinde iri bir meyvesi vardır.
üstten hafif basık olan bir ılıman iklim
bitkisidir. Nar, C vitamini, demir ve potasyum
yönünden zengin bir meyvedir.Tadı: Tatlı, mayhoş,
ekşi gibi çeşitli dir. Nar bitkisinin adaptasyon
kabiliyeti yüksektir. Genelde tropik ve suptropik
iklim bitkisi olmasına rağmen, -10 oC’ye kadar
dayanabilmektedir
çeşitli iklim ve toprak koşullarında yetişip , bakımı
kolaydır. dalında uzun süre kalabil mesi ve depoda
muhafaza edilebilmesi pazarlamassı için kolaylık sağlar
bir meyve türüdür.Ülkemizin bir bölümü narın anavatanı
içinde bulunmakta ve üretimi yapılmaktadır.
2. İKLİM VE TOPRAK İSTEKLERİ
A-İklim İsteği
Nar yıllık ortalama 500 mm lik yağış istemekle
birlikte bu
yağışın çoğuna ilkbaharda ihtiyaç gösterir. Yazın
yağan
yağmurlar meyve kalitesini bozmakta, olgunluğa
yakın dönemde yağan yağmurlar meyve kabuğunu
çatlatmakta olup, bu zamanda iyi sonuç
vermemektedir. Meyve oluşumu döneminde kuru hava
koşulları en kaliteli mey venin oluşmasını
sağlayarak pazar değerini arttırmaktadır. Nar bir
güneş bitkisidir, bahçe tesisinde ve yeterli
ışıklan ma koşullarına dikkat edilmelidir.
B- Toprak İsteği
Nar toprak isteği bkımından fazla seçici değildir.
Silisliçakıllı, kumlu, kireçli, killi ve ağır killi gibi
çeşitli toprak tiplerinde nar yetiştiricili
yapılabilmektedir. Tuzluluğa orta derecede
dayanıklıdır.Toprak alkali veya asit olabilir. Bazı
meyvelerin aksine aşırı toprak nemine dayanıklıdır.
Narda optimal gelişmekuru ve sıcak hava koşullarına
karşılık derin geçirgennemli ve serin topraklarda
görülmektedir.
YETİŞTİRME TEKNİĞİ
A- Çeşit seçimi
Nar yetiştiriciliğinde, çeşit seçimi oldukça önemlidir.
Çeşit seçiminde dikkat edilen konular: bölgeye adapte
olmuş o yörenin iklimine, hastalıklara dayanıklı, verimi
iyi, meyveleri insanların göz zevkine ve damak tadına
uygun ve taşımaya dayanıklı olması gibi özelliklere göre
seçim
yapılır. Çeşit seçiminde ticari amacına göre sofralık
yada endüstri çeşitlerinin yetiştirilmesine
karar verilmelidir.Ayrıca, bu çeşitlerin meyvelerinde
irilik kabuk rengi ve kalınlığı, dane rengi, yumuşak
çekirdeklilik, sululuk gibi özellikleri ihtiyaca cevap
verebilmelidir. Yurt içinde sevilen nar çeşitleri hafif
mayhoş veya tatlı çekirdeksiz ve iri meyveli olanlardır.
Avrupa ya ihracat için özellikle kabuk ve dane rengi
kırmızı ve mayhoş çeşitler seçilmelidir. Arap ülkelerine
ihracat için ise tatlı narlar tercih edilmelidir. Ayrıca
nar suyu veya nar ekşisi elde etmek için yine kırmızı
daneli ve ekşi mayhoş narlar uygumdur.
B-Bahçe Tesisi
Toprağın nar yetiştiriciliğine uygunluğuna bakıldıktan
sonra tesviyesi yapılmalıdır. Öncelikle yaz aylarında
pulluk tabanını kırmak için dipkazan çekilir.Daha sonra
pullukla derin sürüm yapılır.
Sonbaharda döneminde ise 40-60 cm derinlik ve çapta
dikim çukurları açılır.çukurlar üst toprak ve yanmış
çiftlik gübresi karışımıyla doldurulur, yabancı otlar
temizlenir.Narda dikim aralıkları 2 m ile 6 m arasında
olmalıdır. Bunun yanında kapama nar bahçelerinde en
yaygın olarak kullanılan
dikim aralıkları 2.5 x 4 veya 3 x 4 m dir. Sıralar kuzey
-güney doğrultusunda olursa güneş vehavalanma daha iyi
olacaktır. Nar bahçesi, doğrudan çelikle yada köklü
fidanlarla kurulabilir. Ancak, çeliklerin doğrudan
bahçeye dikilmesi çeşitli bakım güçlükleri ve verim
kayıplarına yol açacağından nar çeliklerinin bir
fidanlık parselinde köklendirilip bir yıl süreyle burada
bakımları sağlandıktan sonra boylama yapılarak bahçeye
dikilmeleri daha iyi sonuç verecektir.
Nar fidanları sonbaharda yaprak dökümünden başlayarak
kış ayları boyunca ve erken ilkbaharda dikilebilir.
Kışları çok soğuk geçmeyen bölgelerde sonbahar dikimi
daha uygundur. Dikim yapılırken fidanın çelik kısmında
tırnak kalmışsa kesilir. Zayıf sürgünler alınır, fazla
uzun kökler kısaltılır. Sürgünün 50-60 cm den tepesi
alınır. Sürgün yeterince boylanmamış, zayıf gelişmişse
dikimden hemen sonra 2-3 göz üzerinden kesilerek gelecek
yıl için kuvvetli sürgün oluşumu sağlanır. Sonra daha
önce toprak - gübre karışımı doldurulmuş çukurdan
fidanın çelik kısmının tamamı toprak içinde kalacak
kadar karışım alınır. Fidan buraya yerleştirilerek
tekrar aynı toprak gübre karışımı ile takviye yapılır.
Fidan diplerindeki toprak ayakla iyice bastırılır. Can
suyuvermek üzere etrafına küçük bir çanak yapılır. Çok
rüzgarlı bölgelerde karşılıklı iki herek çapraz olarak
fidana yaklaştırılarak bağlanır. İyi bir nar fidanında
kök sistemi kuvvetli teşkil etmiş olmalıdır.
Son olarak hazırlanan çanaklara en az yirmişer lt. can
suyu verilerek dikim tamamlanır,hava yağmurlu da olsa bu
can suyunun verilmesi gerekmektedir.
Bakım
A-Toprak İşleme
Genç nar bahçelerinde ilk yıllar derin toprak işleme
aletleriyle iki yönlü sürüm yapılır. Daha sonraki
yıllarda iş genişliği az dar olan bahçe traktörleriyle
ve diskli tırmık rotovatör, kazayağı gibi toprağı yüzlek
işleyen aletlerle sürüm yapılabilir. Ağaç dipleri
gerekirse el aletleriyle çapalanabilir. Yabani ot
kontrolünde istenirse ot öldürücü ilaçlarda
kullanılabilir.
B-Gübreleme
Her türlü gübrenin uygulanmasında toprağın fiziksel ve
kimyasal yapısı ağacın durumu iyi gözlenmeli, toprak ve
yaprak analizi yaptırdıktan sonra gübre uygulamasının
yapılması en doğrusudur.Narlarında organik gübrenin
gelişme, verim ve kaliteye önemli ölçüde etkisi
bulunmaktadır. Narlara verilecek çiftlik gübresi iyi
yanmış olmalı ve dekara 2-3 ton sonbahar-kış aylarında
bütün bahçeye kaplayacak şekilde verilmeli ve çapa ile
toprağa karıştırılmalıdır. Nar için yeşil gübreleme
yapılması da yararlı sonuçlar verir. Bunun için bakla,
fiğ gibi bitkiler nar
bahçesinin tamamına ekilir. Ekimi yapılan bitkilerin
çiçeklenme dönemlerinde bahçe
sürülerek bitki toprağa karıştırılır. Bu bitkilerin
toprağı azotça zenginleştirmesi bakımından da olumludur.
Azot nar için önemli bir maddedir. Azotlu gübre sürgün
gelişimi ve meyve büyümesini etkiler. İlk yıllarda ağaç
başına 50 - l00 gr saf azot (amonyum sülfat) olarak (250
- 500 gr) verilmesi oldukça iyi sonuç vermektedir.Tam
verime geçtikten sonra bu miktar ağaç başına 200 - 300
gr (amonyum sülfat) olarak, (l - l,5 kg)olmalıdır.Azotlu
gübreler erken ilkbahar ve yaz aylarında
olmak üzere 2 dönem verilmektedir. Yukarıda belirtilen
miktarın 2/3 ü mart ayında l/3 ü
ise haziran-temmuz aylarında verilmelidir. Gübrelemeden
sonra ağaç hemen sulanmalı yada önce çapa ile toprağa
karıştırılmalıdır.Fosforlu gübreler ise narın çiçeklenme
meyve tutumu ve kök gelişmesini etkiler. Narların fosfor
ihtiyacı tam verim çağında l00-200 gr saf fosfor (trible
süper fosfat) olarak yaklaşık (250 - 500 gr) olarak
belirlenmiştir. Fosforlu gübreler kış aylarında
dal uçlarının ulaştığı bölgelerde 20 - 30 cm derinlikte
ağaç çevresinde açılan 4 - 6 adet çukura verilerek üzeri
kapatılır
C- Sulama
Nar yetiştiriciliğinde yağışların yeterli olmadığı her
dönemde sulama zorunludur. Sulamanın az ve sık yapılması
gerekir. Genel olarak şubat - mart aylarında odun
gözlerinin sürmesinden eylül - ekim aylarında meyve
oluşumuna kadar sürekli olarak toprak nemi korunmalıdır.
Özellikle odun gözlerinin sürmesi çiçek tomurcuklarının
oluşması,tohum bağlaması ve meyve gelişimi dönemlerinde
olmak üzere 3 dönemde yeterli toprak nemi mutlaka
sağlanmalıdır. Bahçenin toprak yapısına göre sulama
aralığı 7-10 gün olmalı Ancak yaz aylarında sulama
sıklığı ve miktarı artırılmalıdır.
Meyvelerin son olgunlaşma döneminde hasattan 10-15 gün
önce sulama kesilmelidir.Sulamaya devam edildiği
taktirde narlarda büyük sorun olan kabuk çatlamalarını
görülür. Nar bahçelerinde genelde çanak usulü sulama
uygulanır. Mümkün ise modern sulama sistemlerinden olan
damla sulama alttan sulama, sızdırma usulü sulama
sistemleri uygulanmalıdır. Bu sistemlerin ilk yatırım
giderleri fazladır. Uzun vadede ise işçiliksiz ekonomik
az su kullanımı gibi büyük faydalar sağlamaktadır.
D- Budama
Şekil budaması ilk 2-3 yıl içinde ağaçlar verime
yatmadan önce yapılır. Dikimden sonra dipten çıkan
kuvvetli 3-4 sürgün ana gövde olarak seçilir ve tepeleri
50-60 cm kesilerek alçak taçlanmaları sağlanır. Ana
gövdelerden çıkan birinci ve ikinci dallarda da 2.-3.
yıllarda tepe alma yapılarak taç teşkili tamamlanır.
Verim Budaması: Narlar genel olarak 2. ve 3. yıllardan
itibaren meyve vermeye başlarlar. Narlar verime
yattıktan sonra meyve verecek dallarda uç alma
yapılmamalıdır. Bu dönemde seçilen 3, 4 gövde dışında
çıkan dip sürgünlerin sürekli olarak temizlenmesi
sağlanmalıdır. Ayrıca taç kısmında görülen obur dallar
dipten kesilip, taç teşkili için gerekirse uç alınarak
dallanması sağlanmalıdır. Sık taç meydana gelmiş ise
güneşlenme ve havalanmayı sağlamak için genel bir
seyreltme yapılmalıdır. Budamada zayıf kurumuş,
hastalıklı dallara öncelik verilmelidir.
Geliştirme Budaması: Narların verimlilik süreleri
çeşitli şartlara göre değişmekle birlikte ortalama 20 -
30 yaşlarına kadar sürer. Ancak kök boğazından yeni
çıkan sürgünlerle nar l00 yılı aşkın bir süre
verimliliğini sürdürebilir. Bu durumda yaşlı gövdeler
dipten kesilerek yeni sürgünlerin oluşumu teşvik edilir.
Bu sürgünlerle aynı yollarla yeni gövdeler teşkil
edilerek ağaç gençleştirilir. İstenirse gençleştirme
işlemi her yıl her ağaçtan l-2 gövde kesilerek kademeli
olarak yapılır. Bu şekilde bahçeden kesintisiz olarak
ürün alınması mümkün olabilir.
E- Hastalık ve Zararlılarla Mücadele
En önemli hastalık bazı mantarların nar meyvelerinde
çürümelere sebep olmasıdır. Bazı klasik kültürel
işlemler uygulanarak hastalıklar büyük ölçüde
önlenebilir.Olgunluğa yakın bir dönemde fungusit
uygulaması yapılması depolanacak meyvelerin uzun süre
çürümelerini engellemektedir.
Narların en önemli zararlıları sıçanlardır ve özellikle
tatlı narlarda ve olgunluğa yakın dönemlerde zarar
verirler. Yaprak bitleri, nar beyaz sineği, unlu bit,
kabuklu bitler, kırmızı örümcekler, Akdeniz meyve
sineği, nar içi kurdu, toprak altı zararlıları gibi
genel zararlılarda narlarda görülür.
Hasat Ambalajlama ve Depolanması
A-Hasat
Nar hasatı, çeşitlere ve bölgelere göre değişsede
genellikle ağustos sonunda başlayıp kasım ortalarına
kadar devam eder. Narın çiçeklenme dönemi uzun
olduğundan dolayı olgunlaşması farklı zamanlarda olur.
Bu yüzden nar hasadının 2-3 defada yapılması gere kir.
Hasatsonbahar erken donlarından ve yağışlardan önce
bitirilmelidir.Hasat sırasında meyveler üzerinde 1-2 mm
uzunluğunda sap kalacak şekilde makasla kesilmelidir.
Özellikle hasat esnasında meyveleri yere düşürmekten ve
darbelerden korunması meyve çürümesini önleyeceğinden
dolayı kalitesi artar. Kasalara dizilirken iki sıradan
fazla dizilmemelidir.
B- Ambalajlama
Narların seçme ve boylamasının elle yapılması daha uygun
olup meyveler birbirine değmeyecek şekilde
paketlenmesine dikkat etmek gerekmektedir.
C- Depolama
Narlar meyve kabuğunun özel yapısı dolayısıyla çeşitli
koşullarda 4 - 6 ay süreyle depolanabilir. Narların
depolanmasında en emin ve en az kayıpla ulaşılacak
başarı modern soğuk hava depolarıdır. Sıcaklık ve nisbi
nemi ayarlanabilen bu depolarda 1-2o C’de %85-90 nisbi
nemle meyveler muhafaza edilebilirler.
MUZ TARIMI
1. ANAVATANI, YAYILIŞI, DÜNYA VE TÜRKİYE’DE
ÜRETİMİ
Muz, Güneydoğu Asya’dan çıkmıştır. Anavatanı Güney
Çin, Hindistan ve Hindistan ile Avustralya
arasında kalan adalardır.[1] Muzu ilk kültüre
alanların balıkçılar olduğu sanılmaktadır.
Balıkçılar ağ yapmak için muzun yapraklarından
yararlanmışlar ve bu şekilde tarımı
başlamıştır.[2] Muzla ilgili ilk eser M.Ö. 600-500
yıllarına aittir ve Hindistan’da bulunmuştur. Muz
bitkisi ülkemize ilk defa 1750 yıllarında Mısır’la
ilgisi olan zengin bir aile tarafından süs bitkisi
olarak, Mısır’dan Alanya’ya getirilmiştir. O
yıllarda daha çok süs bitkisi olarak yetiştirilen
Muzun meyve verdiğinin görülmesi üzerine, 1930′lu
yıllardan sonra meyvesi için ticari amaçla
yetiştirilmeye başlanmıştır. Bugün ülkemizde
sadece Anamur, Bozyazı, Gazipaşa ve Alanya
ilçeleri ile çevresinde Musa Cavendish dediğimiz
bodur muz üretimi yapılmaktadır.
Dünya Üretimi : Dünyadaki muz üretimi en fazla
Asya kıtası ülkelerinde yapılmakta, bu kıtayı
sırasıyla Güney Amerika, Orta Kuzey Amerika,
Afrika, Okyanusya ve Avrupa Ülkeleri izlemektedir.
Dünya muz üretimi 1975 yılı istatistiklerine göre
37 milyon tondur. Ekiliş alanı ise 29.150.000
dekardır.
Türkiye Üretimi ve Tüketimi: Muz ülkemizde Anamur,
Bozyazı, Alanya, Gazipaşa ve çevresinde, Toros
dağlarının koruduğu mikroklimalarda, çok sınırlı
alanlarda yetiştirilmektedir. Bu nedenle üretim
miktarı azdır. 1994 de 12.000 dekar alanda 30.000
ton iken 2000 yılında 20.000 dekar alan ve 80.000
ton üretime ulaşmıştır. Ülkemizin yıllık muz
tüketimi ise 400.000 ton civarındadır.
MUZUN BAZI ÖZELLİKLERİ
2.1. Tüketim Alanları
Muz yukarda anılan özellikleri yanında çiğ olarak
yenebilen en güzel meyvelerden biridir. Meyve
salataları arasında da yer alır. Muz yeşil iken
pişirerek de yenilir.
2.2. Diğer Özellikleri
Muz, şifalı bitki, beyin gıdası veya afrodiziyak
olarak ünlenmiştir. Gövdeler bir ay suda
ıslatılıp, özel tarakla tarandığında ortaya çıkan
elyafdan ilkel usullerle saç örgüsü gibi halat
örüldüğü biliniyor. Muz liflerini Afrika’daki
yerli halk, şapka, hasır ve hediyelik eşya yapım
ında kullanıyor. Avrupa’da gemi halatı, oto
döşemeleri yapımında kullanılıyor. Muz gövde
sinin, yaprak sapının veya salkımın suyu çok güçlü
bir kan kesicidir.
MUZUN SİSTEMATİĞİ VE ÖNEMLİ ÇEŞİTLERİ
3.1. Muzun Sistematiği
Kültürü yapılan muz, Scitamineae takımı, Musaceae
ailesi, Musa cinsine girer. Bu cinste çok sayıda
partenokarp meyve veren klonlar vardır. Tek
Çeneklidir.
3.2. Muzun Önemli Çeşitleri
3.2.3. Ticari Olarak Yetiştirilen Önemli Klonlar
3.2.3.1. Gross Michel (AAA)
Ticari önemi en fazla olan muz çeşidi Gross Michel
‘dır. 5,4 - 6 metreye kadar boylanabilen bu muzun
meyveleri çok lezzetlidir. Dona ve ulaşıma diğer
muz çeşitlerine göre daha dayanıklıdır. Ülkemizde
azman muz veya çikita olarak adlandırdığımız
muzlar bu gruptaki muzlardır.
3.2.3.2. Cavendish Grubu (AAA)
Ticari muzların en bodur olanıdır. 2,5 - 3 metre
boyunda olan bu muzun meyveleri ince kabuklu ve
lezzetlidir. Çin kökenli olan bu muz ülkemizdeki
en yaygın muz çeşididir.
BOTANİK ÖZELLİKLERİ
4.1. Kök
Muz kökleri toprak altında bulunan ve esas gövdeyi
oluşturan yumrudan ve yumrunun daha çok üst
taraflarından çıkar. Bu çıkış dörder adetlik
gruplar halindedir. Muz kökleri 5-8 mm. çapında ve
uzunlukları boyunca aynı kalınlıktadırlar. Bu
kökler yumrudan biraz uzaklaşınca kendilerinden
daha ince yan kökler meydana getirirler. Bunlar da
4-5 mm. çapa ulaşır ve aynı kalınlıkta kalırlar.
Kılcal kökler bu yan kökler üzerinde bulunur. Muz
köklerinin dış kısmı koyu kahverengi, siyaha
yakın, iç kısmı ise beyazımtrak krem rengindedir.
Kılcal köklerin ise görünüşü beyazdır.
Muzda meydana gelen kök sayısı bitkinin sağlık
durumuna bağlıdır. Bir yumru 200-300 ve daha fazla
kök meydana getirebilir. Ülkemizde kökler en fazla
ilkbahar mevsiminde meydana gelir. Uygun şartlarda
kökler, 5 m. yanlara ve 75 cm. derinliğe kadar
gidebilir. Köklerin çoğunluğu 15-40 cm.
derinliktedir. Bununla birlikte 140 cm. derinliğe
kadar inen köklere de rastlanmıştır. Muzun kökleri
kısa ömürlüdür.
4.2. Gövde
4.2.1. Gerçek Gövde
Toprak altı gövdesi veya yumru da denir. Çok
yıllıktır. Gerçek gövde aslında bir rizomdur. Yani
toprak altındaki gövdedir. Yedek besin deposu
görevini de görür. Kuru madde miktarı fazladır.
4.2.2. Yalancı Gövde
Buna toprak üstü gövdesi de denir. Yalancı gövde
toprak üzerinde sanki yaprak saplarının
birleşmesinden meydana gelmiş bir kütük gibidir.
Bodur muzlarda gövdenin boyu 1,5-2,25 m.ye kadar
çıkar. Üst kısmında dört bir tarafa açılmış
yapraklar bulunur. Yeni yapraklar gövdenin orta
kısmından meydana gelirler. Yalancı gövde
yeşilimtrak görünüşlü ve yaşlandıkça unumsu bir
örtü ile kaplanır. Elle dokunulduğu zaman bu
beyazlık ele bulaşır.
Yalancı gövde, yapraklarını tamamladıktan sonra
meyve salkımını andıran bir tomurcuk (hevenk, dal)
oluşturur. Bu olaya muz üreticileri “muz doğurdu”
demektedirler. Tomurcuk olayı bir defa
gerçekleşmekte ve daha sonra görevini
bitirmektedir. Meyvesini vermiş olan yalancı
gövde, muzun hasadından sonra, yanında bırakılacak
olan fidenin beslenmesi için kesilmemeli, yerinde
bırakılmalıdır. Sadece tepesinden (yaprakların
ayrıldığı bölgeden) vurulmalı, kesilen kısım da
toprakta organik gübre olarak bırakılmalıdır.
Yerinde bırakılan yalancı gövde, yanındaki fideyi
besleyecek, zaman içinde pörsüyerek, çökecektir.
Bir sonraki onarma döneminde bu kısım toprak
altına gömülerek, ayrışması hızlandırılarak,
toprağın organik madde içeriğinin zenginleşmesi
sağlanmalıdır.
4.2.3. Yapraklar
Muzun yaprakları ilk çıkışta boru şeklindedir.
Sonra uç kısmı yavaş yavaş açılarak karakteristik
muz yaprağını oluştururlar. Muzun yaprakları
büyüktür. Yaprak uzunluğu 2 m. ve genişlik de
genellikle 60-90 cm. olabilir. Yaprak sapı
daralmış kanal görüntüsünde ve alt tarafı
yuvarlaktır. Yaprak ayasında ortada toprağa bakan
kısmı bükey, yukarı bakan kısmı ise yalancı
gövdeye doğru oluklu bir ana damar vardır. Ana
damara dike yakın bir açı ile ve birbirine paralel
olan yan damarlarla bağlıdır. Bu yan damarların
arası yaprak yüzeyini meydana getirir. Rüzgarlı
havalarda bu yan damarlar ana damara kadar
yırtılır ve yaprak dilim dilim olur. Yapraklar
yeşil görünüşlü ve yaşlandıkça unumsu bir madde
ile örtülürler. Yaprağın uç kısmında, yaprak ucu
denen bir kısım vardır. Bu yaprak uzama olanakları
ararken yaprak ayasının gideceği yolu açmak için
kullanılan bir organdır. Yaprak oluşumu
tamamlanınca düşer.
Yaprak üzerinde, damar aralarında, sapında ve
kınında stoma dediğimiz gözenekler bulunur. Sap ve
kında milimetrekarede 6-7 tane, ayada 160-170 tane
stoma (gözenek) vardır. Ayanın alt kısmında üste
göre 4-5 misli fazla stoma vardır.
4.2.4. Tomurcuk ve Çiçekler
Muzda tomurcuk, çiçekler ve meyve salkım
şeklindedir. Meyve salkımının gelişmesi bir çok
haftayı bulur. Ticari çeşitlerde bir yandan
çiçekler topluluğu meydana gelirken, bunları örten
mor renkli brahtelerin oluşturduğu konik kitle
yere doğru eğilir. Çiçekler topluluğundan oluşan
konik kitlenin aşağı doğru eğilmesi ve altındaki
çiçek tomurcuklarının farklılaşma düzenine göre,
eğilme olayından bir iki gün sonra brahteler
kalkmaya, geriye doğru kıvrılarak kuruyup düşmeye
başlarlar. Bu farklılaşma düzeni içinde meyve
elleri (taraklar) ortaya çıkar.[1]
Bir fide büyüyüp bütün yaprakları açıldıktan sonra
(ortalama 14-20 ay) topu andıran. Mor renkli
yaprakçıkların (Brahte) örttüğü tomurcuk (muz
çiçeği) meydana gelir. Tomurcuk hızlı büyür ve
brahteler sırayla açılarak altlarında ikişerli
sırayla (tarak) çiçekler görülür. Muz
salkımlarında 3 çeşit çiçek bulunur. İlk açılan
brahtelerin altlarında çıkan çiçekler dişi çiçek
olup daha sonra muza dönüşürler. Dişi çiçeklerin
muza dönüşmesi için döllenme olması gerekmez. Bu
nedenle muzlara bu özelliklerinden dolayı
partenokarpi denir. Kuruyan stigmalar hasada kadar
dökülmeden meyve ucunda kalabilirler. Salkımdaki
çiçek sayısı ne kadar fazla olursa, salkım
ağırlığı da o kadar fazla olacaktır. Salkımdaki
dişi çiçek sayısı sıcaklığa bağlı olup, sıcak
aylarda artar, soğuk ve ılık aylarda azalır.
Dişi çiçeklerin hemen altında çift organlı
çiçekler bulunur. Bu çiçeklerden oluşan meyveler
küçük ve kalitesizdir. Çift organlı çiçeklerin
hemen altında ise erkek çiçekler bulunur. Bodur
muzlarda erkek çiçekleri örten brahteler meyve
sapına bağlı kalır ve genellikle açılmazlar.
Salkımdaki tarak sayısı kaynağı yalancı gövdede
olan dişi çiçek sayısına bağlıdır. Dişi çiçek
sayısı da sıcaklıkla ilgilidir. Dişi çiçeğin
oluştuğu anda iklim ne kadar soğuk olursa tarak
sayısı da o kadar az olur. Parmak büyüklüğüne ise
toprak verimliliği, kullanışlı su ve fotosentez
derecesi gibi etmenler etkili olmaktadır.
4.2.4.1. Salkımların yetişme süresi: Haziran
ayında çiçeklenen muzların hasadı en kısa 76 gün,
en uzun ise 110 gün sonra olmuştur. Temmuz ayının
ilk haftasında çiçeklenen muzlar ortalama 124 gün,
son haftasında çiçeklenen muzlar ise ortalama 138
gün sonra hasat olgunluğuna gelmiştir. Ağustos
ayının ilk haftasında oluşan çiçekler 27 aralık
ile 18 ocak tarihleri arasında hasat olgunluğuna
(ortalama 153 gün) erişmiştir. Bu süre ağustosun
2., 3. ve 4. Haftalarında oluşan çiçeklerde sıra
ile 162, 164 ve 173 gün olmuştur.
Ortalama 13 tarak yöre için optimal bir rakamdır.
Diğer ülkelerde Musa cavendishii muzunun optimal
tarak sayısı hakkında bir literatür bulunmamıştır.
Salkım başına ortalama 262-266 adet parmak sayısı
tesbit edilmiştir.
4.2.5. Meyve
4.2.5.1. Meyve Gelişmesi
Taraklar üzerinde bulunan meyveler karşıdan
bakıldığında sağdan sola doğru gelişirler ve çift
sıralı, satranç şeklinde dizilmişlerdir. Bu
nedenle gelişme devresi sonunda parmaklar 5 köşeli
ve sağdaki meyveler daha iri olur. Her tarakta
10-26 parmak bulunur. İlk taraklarda parmak sayısı
fazla ve meyveler iridir. Uca doğru gidildikçe
meyveler sayıca azalır ve küçülürler.
4.2.5.3. Meyve Bileşimi ve Değişimi
Muz meyvesi % 70 oranında su, önemli miktarda
karbonhidratlar ve az miktarda protein ve yağ
içerir.[6]
Olgun muz meyvesi şekerce zengindir ve kolay
sindirilir. Çocukların beslenmesinde fazla
kullanılır. Bağırsak bozukluklarında ve özellikle
çocuklara verildiğinde içerdiği şekerler
kolaylıkla ve hastalığı kötüleştirmeden
sindirilir. Oysa diğer kaynaklardan gelen şekerler
hastalığı şiddetlendirirler. Muz ayrıca karaciğer
gelişmesi için de çok yararlıdır. Yapısında
bulunan fenol aminler muzun sindiriminde olumlu
durumu sağlayan bileşiklerdir. Bunlar mide
salgısını azaltır ve düz kasları uyarırlar
(Seratonin), damarları büzücü etki yaparlar.[7]
MUZUN İKLİM VE TOPRAK İSTEKLERİ
5.1. İklim İstekleri
Muz, nemli, tropik iklimlerin bitkisidir. 30°
Kuzey ve 30° Güney enlemleri arasında kalan
bölgenin uygun alanlarında, tarımı rahatlıkla
yapıldığı halde, bunun dışında kalan yerlerde
istediği sıcaklığı bulamaz. Denize
yakınlık-uzaklık ve denizden yüksekliğe göre bu
enlemler dışında kalan bazı yerlerde de
yetiştirilmektedir. Akdeniz bölgesinde muz yetişen
yerlerimiz 36-37 enlem derecelerinde Toros dağları
tarafından korunmuş, dağların eteklerindeki
mikroklima yerlerdir. Buna rağmen muz bahçeleri
zaman zaman soğuktan zarar görmektedir. Muz
yetiştiriciliği bakımından önemli iklim faktörleri
sıcaklık, yağış, rüzgar ve doludur.
5.1.1. Işık
Muzun doğal ortamı tropikal bölgelerde yüksek
boylu ağaçların altıdır. Yarı gölgede bulunurlar.
5.1.2. Sıcaklık
Yıl boyunca aylık ortalama 26-27 sıcaklık ister.
15-16 °C’nin altında gelişme gerilemekte, 2-3
°C.de zararlı olmaktadır. O°C ve hemen altındaki
sıcaklıklarda üst kısım ölmekte, -4 °C’nin altında
tatlı gövde zarar görmektedir. Sıcaklık 10-15
dakika süre ile -1,5 ile -2 °C dereceye düşerse
şiddetli zararlanmaya neden olur.
5.1.3. Nem
Muz yüksek sıcaklık yanında, yüksek neme de
ihtiyaç duyar. Oransal nem % 60’dan aşağı
düşmemelidir. Ancak bazı hastalıkların yayılmaması
ve muzda gelişmenin devam etmesi açısından % 90
‘ın üzerindeki doygun nemin de ortamda olmaması
gereklidir.
5.1.4. Yağış
Aylık yağışın 120-150 mm. olduğu yerlerde muz
sulanmaya ihtiyaç duymayabilir. Muz
yetiştiriciliğinde hava nemi de önemli olup % 60’
ın altına düşmemelidir. Yıllık ortalama 2.500
mm’lik bir yağış bütün aylara dağılmış olmalıdır.
Aksi halde sulama yapılması gerekmektedir.
5.1.5. Rüzgar
Çok büyük yapraklara sahip muz bitkileri şiddetli
rüzgardan zarar görmektedir. Daha şiddetli
rüzgarlar yalancı gövdenin kırılmasına yani
ağaçların yıkılmasına neden olur.
5.2. Toprak İstekleri
Muz yetiştiriciliği için en iyi topraklar; derin,
besin maddelerince ve humusça zengin, geçirgen,
iyi havalanan, hafif bünyeli (Kumlu-Tınlı) ve
hafif alkali, killi Tınlı, Kumlu karakterdeki,
derin topraklardır. Toprak taşsız, iyi işlenmiş
olmalıdır.
Muz bitkileri toprak ve su tuzluluğuna çok
hassastır. Bu nedenle bahçe tesisi yapılacak yerin
toprağı ve kullanılacak suyun tuzluluğu mutlaka
analiz ettirilmelidir. Ancak yine de organik
maddece zengin, orta bünyeli, drenaj sorunu
olmayan ve hafif asidik (pH=6) olan topraklarda
daha iyi gelişir.
MUZ BAHÇESİ KURULMASI, SULAMA, GÜBRELEME, BAKIM,
BUDAMA
6.2. Fide Sağlanması
Muz doku kültürü ile, tohumla, yumru parçasıyla ve
dip sürgünleri ile üretilmektedir.
Ülkemizde yaygın şekilde yapılan fide sağlanması,
muzların toprakaltı yumrusundan çıkan dip
sürgünleriyle yapılmaktadır.
6.3. Bahçe Yerinin Dikime Hazırlanması
Muz bahçesi yeri olarak genellikle kuzeyi kapalı,
soğuktan korunmuş yerler seçilir. Muz bitkileri,
genel olarak güneye bakan, hafif eğimli yerlerde
iyi gelişmektedir.
6.4. Dikim Zamanı, Fidan Seçimi ve Dikim
Aralıkları
6.4.1. Dikim Zamanı: Ülkemizde muz dikimi iklim
durumuna göre Mart-Mayıs ayları arasında yapılır.
Örtü altında Eylül dikimi güzel sonuçlar
vermektedir.
6.4.2. Dikim Aralıkları: Tek sıra dikim için genel
olarak 3 * 1,7 m. aralıkları önerilebilir.
Bütün dikimlerde sıraların kuzey-güney
doğrultusunda yapılması en iyi güneşlenmeyi
sağlayacaktır. Kuzey-güney doğrultusundaki dikim,
doğu-batı doğrultusundaki dikime göre en az % 10
verim artışı sağlamaktadır.
6.5. Dikim
6.5.1. Normal Dikimler: Fidanlar yeni kurulacak
muz bahçesine sokulmadan önce bahçe girişinde
yapılacak olan ilaçlı su havuzunda en az bir saat
kadar bekletilerek, kök bölgesindeki nematodların
ölmesi sağlanmalı, ayrıca anadan ayrıldığı yara
yerlerinin hastalık yapmaması, çürümemesi için
uygun bir sistemik fungusitle ilaçlanması, yeni
tesise nematod bulaştırmama ve sağlıklı fidan
dikme yönlerinden yararlı olacaktır. Tesisin
girişinde bir yere geçici olarak yapılacak yarım
metre derinlikte, 2 metreye 1 metre boyutlarında,
dikdörtgen şeklinde bir çukurun yüzeyine döşenecek
bir plastik örtü ile bu havuz yapılabilir.
İçerisine sistemik kök çürüklüğü ilaçlarından ve
nematod ilaçlarından eklenerek ilaçlı su sağlanmış
olacaktır. Hazırlanan ilaçlı su, daha sonra can
suyu olarak, yeni dikilen fidelerin diplerine
dökülebilir.
Dikim çukurlarına toprak analizi sonucu önerilen
miktarlarda gübre konmalıdır. Toprakta organik
madde, N,P,K gibi elementler yeterli bulunmuşsa
uygulanacak ortalama miktarlar aşağıda
verilmiştir.
Dekara ortalama 10.000 kg. meyve verimi alınacağı
göz önüne alınarak, dekara 8.000 kg iyi yanmış
kaliteli çiftlik gübresi, 58 kg. Azot, 30 kg.
Fosfor ve 130 kg. Potasyum sağlayacak şekilde
kimyasal gübre, sezona dağıtılarak verilmelidir.
6.6. Sulama
Muz yapraklarının geniş olması dolayısıyla terleme
yoluyla çok miktarda su tüketir, sürekli nemli
toprak ister. Bitki besin maddelerini bol miktarda
almak için toprağın nemli olması gerekir. Bir çok
meyve ağacı ile karşılaştırıldığında daha yüzeysel
bir kök sistemine sahiptir. Topraktaki su miktarı
tarla kapasitesine düştüğü zamanlarda, topraktan
su alma yeteneği azalır. Topraktaki su eksikliğine
çok çabuk fizyolojik tepki gösterir. Aşırı sulama
muz köklerine zarar verir. Toprağı çoraklaştırır
ve bazı yerlerde toprağın taşınmasına neden olur.
Bütün bu nedenlerden dolayı muz bahçeleri azar
azar, fakat sık sık sulanarak, su sıkıntısı
çekmeleri önlenmelidir. Mümkün olduğunca haftada
3-4 sulama yapılmalıdır.
6.6.2. Damlama Sulama:
Özellikle sulama suyunun yetersiz olduğu yerlerde
meyve kalitesi üzerindeki olumlu etkileri
nedeniyle damla sulama yöntemi kullanılmalıdır.[1]
Suyun, ağacın etrafındaki belirli noktalara
damlatılmak suretiyle verilmesine damlama sulama
denir. Sulama ile gübrelemenin birlikte
yapılabildiği (fertigasyon) bu sulama sistemi,
tarımda verimi ve kaliteyi artıran en önemli
sistemlerden biridir. Bu arada bu sistemde, sulama
suyu içerisine istenen gübre miktarını ayarlayan
aletler de geliştirilmiştir. Bu sulama sisteminde
sulama, tarlanın her tarafına eşit bir şekilde
uygulanır. Sulama ve gübreleme tek noktadan
kontrol edilebilir. Böylece işçilik masrafları
düşer. Etkili kök bölgesi daima ıslak tutulabilir
ve gerekli su miktarı ayarlanabilir.
6.6.3. Sprink Sulama
Son dönemlerde örtü altı muz üreticiliğinde
önerilen bir sulama sistemidir. Muz bitkileri
arasına tek sıra halinde serilen damlama hortumu
kalınlığında bir hortum ve bu hortum üzerine
belirli aralıklarla yerleştirilmiş 30-40 cm.
yükseklikte toprağa gömülü çubuklar ve çubukların
üzerinde mini fıskiyeler şeklinde yapılan sulama
şeklidir. Toprağa gömülen çubukların üzerindeki
mini fıskiyeler 1,5 - 2 metre yarıçapında bir
alanı (3 metre genişlik) eşit bir şekilde
sulamaktadır. Bu da muzların kök bölgesinin geniş
bir şekilde sulanması demektir. Damlama sulama
sisteminde damlama hortumu çevresinde yayılan
kökler, sprink sistemde çok daha geniş bir yüzeye
yayıldıkları için, ağacın gelişmesi çok daha güçlü
olabilmektedir. Yine damlamada olduğu gibi, sprink
sistemde de sıvı veya eritilmiş mineral gübreler
rahatlıkla uygulanabilir. Kök gelişmesini çok daha
geniş bir yüzeye teşvik ettiği için, damlama
sulamadan daha cazip olan sprink sulama sistemi,
kuru havalarda ortam nemini de yükselterek olumlu
katkıda bulunacaktır. Ayrıca toprak yüzeyine
serilen bitki artıklarının ayrışma sürecini de
hızlandıracaktır.
6.6.4. Sisleme
Örtü altı muz üretiminde, sera çatısına, içten,
belli aralıklarla yerleştirilen sulama boruları ve
bu borulara yerleştirilen sisleme veya fog
(dumanlama) memeleri ile yapılan bir sulama
biçimidir. Bu sistemin asıl amacı sulama değildir.
Ama sulama ihtiyacının karşılanmasına destek
vermektedir. Bu sistem, uygulandığı bahçelerde
kışın don zararına karşı korunma amacıyla
kullanılabilir. Ortalama 15-16 oC sıcaklıkta olan
yer altı suyu, memelerden sis şeklinde bahçe
içerisine verilince, ortam sıcaklığını da kendi
sıcaklığına yaklaştırarak don zararının meydana
gelmesini önleyecektir. Bu uygulama aynı şekilde
yazın meydana gelen yüksek sıcaklıkların zararını
da önlemektedir. Zaman zaman 40-45 oC’ye kadar
çıkan yaz sıcaklarının yakıcı etkisi, yine 15-16
oC olan yer altı suyunun memelerden sis şeklinde
verilmesiyle ortadan kaldırılabilmektedir. Öğle
saatlerinde ortalama 2 saat süreyle
uygulanabilecek sislemeyle, aynı zamanda ortam
nemi yükselmekte ve bitkilerin istediği uygun
ortam sağlanmaktadır.
Ayrıca sislemeyi belli bir sıcaklık ayarına bağlı
termostat takılarak çalışacak otomatik bir sistem
geliştirilmiştir.
6.7. Gübreleme
6.7.1. Organik Gübreleme
Muz bitkisi topraktaki organik maddeyi oldukça
yüksek oranlarda ister. Bunun nedeni doğal
ortamdaki muzun, yüksek boylu ağaçların altında,
dağınık güneş altında, çürümüş yaprakların
üzerinde yetişmesidir.
Organik gübre toprak sıcaklığını yüksek tutarak,
salkım oluşumundan hasada kadar geçen süreyi
kısaltmakta ve fidelerin kışın soğuktan zarar
görmesini engellemektedir.
Çiftlik gübresi kullanımında gübrenin iyi yanmış
olmasına dikkat edilmelidir. Çiftlik gübresinin
taze olması, iyi yanmaması sonucu, içinde bulunan
yabancı ot tohumları, nematodlar ve tuz, bahçe
içine taşınacaktır. İyi yanmış çiftlik gübresinde
yabancı ot tohumu, nematod bulunmaz. Bu arada
üzerinden 1-2 yağmur veya su geçirilirse toprak
için zararlı olan tuzu da yıkanmış olacaktır. Bu
nedenle, çiftlik gübresinin zararlı etkilerinden
kurtulmak için, üretici, kullanacağı çiftlik
gübresini en az 3 ay öncesinden alarak, bahçesinin
bir kenarında yanmasını ve yıkanmasını sağlaması
yararlı olacaktır. Ayrıca, organik gübre seraya
sokulmadan önce yığın haline getirilip methil
bromid veya benzeri bir fümigant ile ilaçlanırsa
(tüp patlatma) çok iyi bir dezenfeksiyon yapılmış
olacaktır.
Organik gübre muzlarda bakım zamanı (Şubat-Mart
aylarında) ve kışa girmeden (Kasım ayında)
verilmelidir. Onarma zamanı verilen organik gübre
mutlaka toprakla iyi bir şekilde karıştırılmalı,
kışa girmeden verilen organik gübre ise toprak
yüzeyine yorgan gibi serilmelidir.
6.7.2. Mineral Gübreleme
Muz bitkisi hem yeşil aksamın gelişme döneminde,
hem de meyve gelişme döneminde yoğun şekilde besin
isteyen bir bitkidir. Bu besinler genellikle en
iyi topraktan muzlara verilebilir. Muz
yetiştiriciliğinde sadece organik gübre uygulaması
yeterli değildir. Ek olarak mineral gübre
uygulaması da yapılmalıdır. Mineral gübre olarak
özellikle Azot, Fosfor, Potasyum, Kalsiyum ve
Mağnezyum gübrelemesinin yapılması gereklidir.
6.7.2.1. Azot (N)
Muzun azot ihtiyacı da fazladır. Özellikle yeşil
aksam gelişmesi için azot gereklidir.[2] Yavru
bitkilerin gözüktüğü ve büyümenin başladığı ilk üç
ay içerisinde azot çok önemlidir. Gelişmenin
başladığı ve atak haline geçtiği ilkbaharın ilk
aylarında çok fazla azot kullanır. Bu dönemde
hayat dönemi boyunca kullanacağı azotun büyük bir
kısmını kullanır. Azot kullanımı ile kuru madde
miktarı arasında doğrusal bir ilişki vardır. Azot
kullanımı arttıkça kuru madde miktarı azalır.
6.7.2.2. Fosfor (P)
Muzun fosfor ihtiyacı, azot ve potasyuma göre daha
az olmakla birlikte, kök gelişimi ve bitki besin
maddesi alım kapasitesini artırarak salkım
oluşumunu güçlendirmesi, tarak sayısını artırması
yönünden çok önemlidir. Subtropik iklim
koşullarında fosforun alımı, oldukça geniş zaman
aralığında gerçekleşir. Fosforun topraktan iyi bir
şekilde alınabilmesi için ortamda yeteri kadar
suyun bulunması gerekir. Ayrıca doğumdan tahminen
bir ay kadar önce uyguladığımız fosfor
takviyesinin (2 sefer MAP) tarak sayısını
artırdığı tesbit edilmiştir. Fosfor muz bitkisi
için çok önemli değildir. Uygulamada bu elementin
eksikliğine kolaylıkla rastlanmaz. Eksiklik
belirtisinde yaprak kenarları ölerek testere dişi
görünümü alır. Fosfor yeteri kadar ortamda varsa
tarak sayısı ve dolayısıyla her taraktaki parmak
sayısı artmaktadır. Ama fazla miktardaki fosfor
uygulamaları da parmakların oluşmasına ters etki
yapmaktadır. Ortamdaki fosfor fazlalığı, hem tarak
sayısını azaltmakta, hem de taraktaki parmak
sayısını azaltmaktadır.
Sağlıklı bitki kökleri de beslenme ortamındaki
fosfatı önemli ölçüde tüketebilme
yeteneğindedirler.[3] Yine Fosfor meyve verimini
artırmakta, ancak aşırı fosfor gübrelemesinde ise
verim azalmaktadır.[4] Fosfor uygulanan
topraklarda çinkonun demir ve alüminyum
oksitlerince bağlanması ile bitkinin gelişmesini
artırması sonucu, bitkinin çinko konsantrasyonu
kritik düzeyin altına düşerken, bitkide fosfor
toksisitesi görülebilmektedir, öte yandan
bitkilerin çinko noksanlığı gösterdiği durumlarda,
ortama fosfor katılması, bitkide fosfor
toksisitesi gösterdiği gibi çinko noksanlığının da
şiddetini de artırmaktadır.[5]
Bitkilerin fosfor alımını, mağnezyum düzeyi de
önemli ölçüde etkilemektedir. Düşük düzeyde
mağnezyum, fosforun kökten alımını önemli ölçüde
azaltarak, fosforun yukarı taşınmasını
engeller.[6]
Bitkinin fosfor ihtiyacının en fazla olduğu
doğumdan bir, bir buçuk ay önceki döneminde,
bitkinin fosfor ihtiyacının yeterince
karşılanması, tarak ve parmak sayısının artmasını
sağlayacaktır. Bölgemizde genellikle 11-12 olan
tarak sayısını 15-16’ya çıkartmak, fosfor
ihtiyacını zamanında ve yeterince karşılayarak
mümkün olabilir.
6.7.2.3. Potasyum (K)
Potasyum, muz bitkileri için çok önemlidir.
Özellikle salkım oluşumu ve gelişimi için gerekli
bir besin maddesidir. Potasyum bitki büyümesini
çabuklaştırır ve verimini artırır. Yeterli
potasyum ile beslenen bitkilerde salkım ağırlığı
artar, parmaklar daha büyük olur ve meyvenin
pazarda daha uzun süre dayanması, hastalık ve
zararlılara dayanıklılık artar. Potasyum, bitki
metabolizmasında fotosentez sonucu elde edilen
ürünlerin, faydalı olacağı bölgelere taşınmasını
sağlar. Su dengesini ayarlar. Potasyum, azot ile
birlikte ürünü artırır ve düzenli meyve tutumu ve
olgunlaşmasında önemlidir.[7]
Potasyum eksikliğinde uçlardan başlamak üzere
yapraklar sararır. Bu sararma o kadar hızla
gelişir ki, çoğu zaman uçtan başlayarak yaprağın
2/3 ‘ü ölür. Çok az potasyum alan bir bitkinin
meyveleri şekilsiz olur. Böyle bir salkımda çok az
sayıda parmak oluşur. Çiçeklenme zamanında iklim
koşulları uygun olmaz ise yine bu gibi salkımlar
oluşur.
Meyvede yüksek düzeyde potasyum alımı sadece
düzgün meyve şekli ve olgunlaşma ile meyveye tad
ve lezzet sağlamasından başka, meyve lezzet ve
çeşnisinde ana öğe olan toplam asitlik üzerinde de
olumlu rol oynayıp, çeşniyi önemli derecede
etkilemektedir. Düşük potasyum seviyesi ise,
lezzetsiz ve yavan meyve tadına neden
olmaktadır.[8]
6.7.2.4. Çinko (Zn)
Muz bahçelerinde en çok görülen bitki besin
elementi eksikliklerinden biri de Çinko’dur. Bu
element eksikliğinin nedeni genellikle Fosfor
fazlalığından kaynaklanır. (Ek Resim 26. Muzda
Yaşlı Yapraklarda Çinko Eksikliği), (Ek Resim 27.
Muzda Genç Yapraklarda Çinko Eksikliği)
Muz bitkisinde en çok eksikliği görülen
mikroelement çinkodur. Çinko eksikliğinde bitki
bodurlaşır. Yapraklar küçük ve dar olup, ikinci
damarlar arası sarı-beyaz şeritler halindedir. Bu
görünüm daha sonra sarı-yeşil şeritlere dönüşür.
İkincil damarlara paralel olan sarı şeritlerde
uzun, kahverengi ölü benekler belirir. Bu gibi
bitkilerde oluşan salkımların parmakları küçük ve
normal kıvrık şeklinden daha kıvrık olup, en
belirli özellik de parmak uçlarının açık yeşil
olmasıdır. Fazla miktarda kireçleme veya toprakta
fosfor fazlalığı çinko eksikliğine neden olabilir.
Fazla derecede nematod salgınına uğramış
bahçelerde çinko eksikliği benzeri belirtiler
görülebilir. Çinko eksikliğinde bitki bodur kalır,
yapraklar küçük ve dar kalırlar.
6.7.2.5. Bakır (Cu)
Bakır bitkilerde özellikle dokularda ligninleşme
prosesine katılmakta ve bitkilerin generatif
büyümesinde önemli rol üstlenmekte, polen oluşumu
ve döllenme prosesleri ve dolayısıyla tohum ve
meyve oluşumunu sağlamakta ve bitkiler bakır
beslenmesinden doğrudan etkilenmektedir.
6.7.2.6. Mangan (Mn)
Mangan, bitkide fotoliz olayını, dolayısıyla
fotosentezi etkileyerek protein ve lipid
sentezlerine katılır ve böylece birçok enzim
faaliyetlerini etkiler. Özellikle hücreleri toksik
oksijen radikallere karşı koruyan superoksit
dismutez enzim yapısında rol oynar ve sonuçta
bitkilerin büyüme ve gelişmelerini etkiler. (Ek
Resim 29. Muzda Mangan Fazlalığı-Yaprakta)
6.7.2.7. Demir (Fe)
Demir, bitki dokularında genellikle 50-200 ppm.
arasında bulunur. Sayısız redoks reaksiyonları,
enzim faaliyetleri, klorofil sentezi ve klorofil
oluşum unu dolayısıyla protein ile fotosentezi
etkileyen önemli bir mikroelementtir
Genellikle topraklardaki kalsiyum fazlalığı demir
alımını engeller. Demir eksikliği olan yapraklarda
damarlar yeşil kalır, ancak damar araları sarı
dır. Eksikliğin ilerlemesi halinde tam sararma ve
sonra da kuruma görü lür.
6.7.2.8. Kalsiyum (Ca)
Ca eksikliği gösteren bitkilerin Ca içeriği azdır.
Çoğunlukla kuru madde de % 0.5′in altında
bulunur.[10] Kalsiyum, mağnezyum ve potasyum içe
rikleri, topraktaki kil ve organik madde ile
ilişkilidir. Bu nitrat, sülfat ve klor ile
ilişkisinden kaynaklanmaktadır. Kalsiyum
eksikliğinde önce genç yapraklar aşağıya veya
yukarıya doğru kırılır ve yaprak oluşması azalır.
6.7.2.9. Mağnezyum (Mg)
Mağnezyum eksikliğinde yapraklar uçlarından ve
kenarlarından başla mak üzere yavaş yavaş
sararmakla beraber orta kısımları yeşil kalır.
Etki altında kalan dört ve beşinci yapraklardır.
Yaprak sapları ana gövdeden koparak yaprağın
ömrünün kısalmasına neden olur. Fosforun aksine
genç piçler yaşlı rizomlardan kalsiyum ve
mağnezyum absorbe ettikleri için yaşlı rizomlar bu
elementlerce fakirdirler. Bu nedenle eğer yaşlı
piçler dikimde kullanılacak ise kalsiyum ve
mağnezyum için önlem alınmalıdır.
6.7.2.10. Kükürt
Kükürt eksikliği başta Natal olmak üzere diğer
ülkelerde de görülmektedir. Çok eksik olursa
kalite bozulur. Bu eksiklik süper fosfat, potasyum
klorür yerine potasyum sülfat veya azot kaynağı
olarak da amonyum sülfat uygulamak ile
giderilebilir.
6.7.2.11. Bor
Muzda ender görülen eksikliklerden biri de Bor
eksikliğidir. Özellikle yaşlı bahçelerde görülür.
(Ek Resim 30. Muzda Yaprakta Bor Eksikliği), (Ek
Diğer mikro element eksiklikleri muz
yetiştiriciliğinde pek önemli değil dir.
Diğer mikro elementlerden bakır, manganez, demir,
bor ve molibden eksikliği muz bahçelerinde pek
görülmemektedir. Analizler göstermiştir ki muz
bitkisi manganezi de topraktan fazla miktarda
almaktadır. Bu da bitkiye ve kök oluşumuna zararlı
olabilir. Uygun miktarda kireçleme manganezin daha
fazla alınmasını önler.
6.7.2.12. Bitki Besin Elementleri Arasındaki
İlişkiler
Bitki besin maddeleri arasında toprak içinde
bitkilerin besin alımı yönünden çok ciddi
rekabetler veya teşvikler vardır. Bu nedenle
gübreleme proğramlarının hazırlanması ve
uygulanmasına çok dikkat edilmelidir. Bitki Besin
Maddesi yığılmalarının en çok söz konusu olduğu
sera alanlarında, toprak analizi yaptırmaksızın,
sağlıklı bir gübreleme proğramı uygulamak mümkün
değildir.
TURUNÇGİLLER HANGİ İKLİMDE YETİŞİRLER
Prof.Dr. Mahmut AYFER
Prof.Dr. Selahattin İREN
Prof.Dr. Neşet KILINÇER
Prof.Dr. Turan GÜNEŞ
Yurdumuz, dünya turunçgil üretim alanının en kuzey
sınırın dadır. Bu nedenle, turunçgil yetişen tüm
bölgelerimizde, zaman zaman dondurucu düşük
sıcaklık zararları görülür. Şu halde turunçgil
yetiştiriciliğinde başarının ilk ve en önemli
koşulu, bahçeleri, don tutmayan, ya da çok az don
tutan yörelerde kurmaktır. Ayrıca bahçe yerinin
soğuk havaya ve soğuk rüzgarlara açık yönlerde
olmamasına dikkat edilmelidir.Bazı turunçgil tür
ve çeşitlerinin soğuğa dayanımları da farklıdır,
örneğin, limonlar dondurucu düşük sıcaklıklara çok
dayanıksızdır.
Portakal ve altıntoplar ise limonlardan biraz
daha dayanıklıdırlar. Mandarinler ve özellikle
Satsuma mandarini (Rize mandarini) belirtilen
türler ve çeşitler arasında düşük sıcaklığa en
dayanıklı olanlarıdır.
Ayrıca, soğuk bölgelerde, toprak özellikleri
elverişli ise, üç yapraklı portakal ağacı
üzerine aşılı turunçgil fidanı kullanmak daha
yararlıdır.
Bazı turunçgil çeşitleri de, iklim ve toprak
istekleri bakımından seçicidir. Ancak uygun
koşullarda yeterli ve kaliteli meyve verirler.
Örneğin Yafa portakalı, Mersin yöresi kıyı
kuşağında üstün kaliteli meyve vermektedir.
TURUNÇGİLLER HANGİ TOPRAKLARI SEVERLER?
Turunçgiller, gevşek yapılı, verimli, orta
derinlikte, süzek tokraklarda daha iyi yetişir.
Turunçgil ağaçlarının kökleri yüzlektir ve
çoğunlukla toprağın 60 - 65 santimetre
derinliğine kadar yayılırlar. Dolayısıyla
turunçgilleri derin olmayan topraklarda
yetiştirmek mümkünse de, sulama ve gübreleme
gibi uygulamaların tam zamanında ve gereği gibi
yapılmasına özen göstermek gerekir. Suyun çok
güç sızdığı ağır ve yapışkan çok killi topraklar
sulama gübreleme gereksinimini arttırır. Üst
toprağı gevşek, süzek ve kolay işlenebilir
yapıda, alt toprağı da suyu tutacak derecede
killi olan ve taban suyu yüksekliği bu- metrenin
altında kalan yerler turunçgil yetiştiriciliğine
çok elverişlidir.
TURUNÇGİLLERDE TÜR VE ÇEŞİT SEÇİMİ
Yeni turunçgil bahçeleri, bölgeye en iyi
uyabilen, dış satıma ve aynı zamanda iç pazar
isteklerine elverişli, standart biçimde
kurulmalıdır. Kolay pazar bulmanın temel koşulu
da budur.
Portakallar arasında WASHiNGTON NAVEL portakalı
erkenci çeşitlerin en iyisidir. Kalitesi,
özellikle Antalya ve Muğla (Fethiye, Köyceğiz,
Marmaris) yörelerinde daha iyidir. Bunun bir
kardeşi olan THOMSON daha düzgün ve pürüzsüz
kabuklu, fakat daha az sulu ve daha açık
renklidir. YAFA portakalı ise iklim ve toprak
istekleri ba-
bakımından seçicidir.özellikler Mersin yöresinde
iyi yetişir. elverişsiz koşullarda meyveler çok
iri ve susuz, meyve kabuğu çok pürüzlü kalın ve
kaba olur . Ağaçların verimi azalır VALANCIA geç
olgunlaşan bir çeşittir (özellikle Mart ayın:
da)
limon çeşitleri arasında en erken olgunlaşan ve
daha çokta,
dış satımda değerlendirilen .INTERDONATA’dır.
LAMAS limonu Intcrcionata’dan sonra olgunlaşır
ve Yatak limonu bittiği dönemde tüketilir.
İTALYAN çeşidi La-mas gibi, kısa süreli
muhafazaya elverişlidir. KÜTDÎKEN çeşidi uzun
süre muhafaza edilir ve yurt içi limon
gereksinimini karşılar.
Mandarin çeşitlerinden SATSUMA, ihraç edilmesi
ve soğuğa dayanıklı olması nedenleriyle daha
yüksek kaliteli olur. Özellikle batı Akdeniz ve
Ege kıyılan için uygun çeşittir. Bu arada
CLEMANTÎ.NE de kaliteli, erkenci ve dış satıma
elverişli bir çeşittir.
Altıntoplar, sıcağa en fazla gereksinim gösteren
turunçgil türüdür. Bu nedenle erken toplamaktan
sakınmalıdır. Sıcak yörelere dikilirse kalite
daha yüksek olur. MARSH, SEEDLESS ve THOMSON en
iyi çeşitlerdir.
TURUNÇGİL BAHÇESİNİN KURULMASI
a) Bahçe Yerinin Seçimi
\Turunçgil yetiştiriciliğinde başarının ilk
koşulu, bahçenin en az don olan yörede
seçilmesidir. Yüksek verim ve kaliteli ürün bu
yerlerden sağlanabilir.
Sürekli ve yeterli bir suyun varlığı ise
turunçgil bahçeleri için çok değerli bir
olanaktır. Orta derinlikte, hafif yapılı, kumlu,
killi, iyi havalanır, geçirgen ve verimli
topraklarda turunçgil meyveleri bol ve yüksek
kaliteli olur. Kurutucu sıcak veya dondurucu
soğuk rüzgarlara açık ve şiddetli fırtınalara
dönük yerlerde turunçgil meyveleri çok zarar
görür.
b) Bahçe Yerinin Hazırlanması
Düz alanlar, pullukla derince sürülür. Meyilli
veya dalgalı bahçeler düzlenir veya teraslanır.
Sulama tava veya karık yöntemi ile yapılacaksa,
toprağın tesviyesi daha çok önem kazanır. Üst
toprağın taşınması gerekebilir. Engebeli
bahçelerde yağmurlama usulü sulama daha
elverişlidir. Suyun göllenmemesi sağlanmalıdır.
Dikim aralık ve mesafeleri, türe, çeşide,
toprağın tipine, anaca ve yörenin iklim
özelliğine bağlı olarak değişir. Genel olarak,
portakal ve altıntoplarda 6-8 metre, limonlarda
7 - 8 metre ve mandarinlerde 4 - 6 metre aralık
ve mesafeye ihtiyaç vardır.
c) Fidan Dikimi
En iyi turunçgil fidanı, kökü 4-5 yaşında, iyi
gelişmiş sağlam ve sağlıklı olandır. Fidanların
daima en iyisi satın alınmalıdır.
Fidanların en uygun dikim zamanı, genellikle
Mart sonundan, Mayıs sonuna kadarki ilkbahar
dönemidir. Erken dikilen fidanlar erken gelişir
ve soğuklara daha dayanıklı olurlar. Fazla don
tutmayan bölgelerde sonbahar fidan dikimleri de
başarılıdır. Aslında turunçgil fidanları, hemen
her mevsim dikilebilir.
Dikimde fidan köklerinin kuvvetli güneş
ışınlarına veya rüzgarlara bırakılmamasına büyük
özen göstermek gerekir. Çünkü kökler çok
hassastır, hemen kurur ve ölürler. Nemli
tutulmaları zorunludur. Bu nedenle fidanlar
topraklı sökülür. Çuvala sanlı olarak veya
teneke ve plastikler içinde yetiştirilip
satılır. Topraksız fidanlar nemli sandık veya
balyalar halinde taşınmalı, hemen
dikilmeyecek-lerse gölge bir yerde
hendeklenmeli, üzerleri toprakla kapatılıp
sulanmalıdır. Kurumanın önlenmesi için,
yaprakların hemen hemen tamamı sökümle birlikte
kopanlmalı ve fidanlar kesinlikle su içinde
bırakılmamalıdır.
Daha önce, çeşitli şekillerde açılmış çukurlara,
dikim tahtaları kullanılarak dikilen fidanlar
hemen sulanmalıdır. Fidanların çok derine
dikilmemelerine büyük özen gösterilmelidir.
Biraz yüksek dikmek, derin dikmekten daha
iyidir. Aşı yeri tamamen toprağın üstünde
kalmalıdır.
Yeni dikilmiş fidanların sulanmasına özen
gösterilmelidir. Fidanın etrafına yaklaşık
120-130 santimetre çapında açılacak yalak,
gerektiği zaman bol su ile doldurulmalı ve
toprağın nem durumu titizlikle izlenmelidir.
İlk yıllarda güçlü bir dal sisteminin oluşmasına
yardımcı olunmalı, budama ile fazla kesimlerden
kaçınmalı, iyi bir gelişmenin sağlanması ve dal
kırılmalarının önlenmesi isteniyorsa, bir ilâ
iki yaşındaki ağaçların meyveleri irileşmeden
koparılmalıdır.
TURUÇGİLLERİN BAKIMI
a) Turunçgillerin Su İstekleri
Turunçgil ağaçlan, yüksek kaliteli bol ürün
verebilmek v büyüyüp gelişebilmek için, toprağın
her zaman nemli olmasını isterler. Özellikle
çiçeklenme ve meyve bağlama dönemlerinde
turunçgil ağaçlan suya çok duyarlıdırlar. Su
noksanlığı halinde önce çiçek ve meyvelerin,
sonra yaprakların, daha sonra da dalların zarar
göreceği unutulmamalıdır. Fazla nem de
meyvelerin iri ve sulu olmalarına, kabuğun ince
kalmasına ve tadının azlığına neden olur.
Bahçeye su verme zamanının gelip gelmediğine,
ağaçların susuzluk nedeniyle gösterdiği
solgunluk belirtilerine bakarak karar verilir.
Ancak solgunluk belirtisi hissedilir edilmez
suyun hemen verilmesi gerekir. Çünkü biraz
gecikilirse meyvenin büyümesi yavaşlar ve verim
azalır. Bazı tecrübeli yetiştiriciler ağaç
diplerinin, 10 -15 santimetre derinliğinden
aldıkları toprağa bakarak sulama zamanını
oldukça doğru biçimde belirleyebilirler. Son
yıllarda, biri köklerin en fazla dağıldığı
derinliğe, diğeri de sadece bazı köklerin
inebildiği daha derin yerlere yerleştirilmiş iki
tansiyometre ile, bahçenin sulanma zamanı tam
olarak belirlenebilmektedir.
Uygulanacak sulama yönteminin seçimine suyun
miktarı, bahçenin düz, eğimli veya engebeli
oluşu ile, toprağın yapısı büyük ölçüde etki
eder. Bahçe, dikimden evvel suyun düzenli bir
biçimde dağılmasına uygun şekilde düzeltilmiş ve
tavalara ayrılmışsa, su bu tavalar içine
verilebilir. Veya her iki ağaç sırası arasına,
çoğu zaman geniş tabanlı üç karık açılıp su bu
karıklara salınır. Karığa verilecek su, tüm
bahçe toprağını kök derinliklerine kadar
ıslatacak* miktarda olmalıdır.
b) Turunçgillerin Budanması
Turunçgiller genellikle, fazla budamaya
gereksinim göstermez. Dallar sıklaşıp
birbirlerini gölgelemeye başlayıncaya kadar kuru
dalların ayıklanması ile hastalıklı ve obur
dalların kesilmesi yeterlidir, ilke olarak,
şekil budaması uygulayarak ağaçların normal
şekil ve büyüklüğünü almalarına yardımcı olunur.
Çünkü fazla budamalar ağacın hem verimini ve hem
de gelişmesini olumsuz şekilde etkilemektedir.
Kök zararları, don, ilaç etkileri ve hastalık
veya zararlılar nedeniyle sürgün gelişmesinde
durma, yaprak dökülmeleri ve dal kurumaları
olmuşsa, kuvvetli bir sürgün gelişmesine kadar
hiçbir kesim yapılmamalıdır. Yapılan
araştırmalar göstermiştir ki, iyi gelişen
sağlıklı bahçelerde yapılan fazla budamalar,
ürünü azaltmaktadır. Şu halde, yaşlı bahçelerde
dalların sıklaşmasını ve birbirini gölgelemesini
önlemek için, her yıl veya iki yılda bir
yapılacak hafif dal seyreltmeleri çok
yararlıdır. Ancak limon ağaçlarının her yıl
budanması gerekir ve bu uygulama limonların iri
olmasını sağlar.
En uygun budama zamanı kış sonudur, ilkbahar
sürgün gelişmesi başlamadan önce budama
tamamlanmalıdır. Budamanın sonbaharda veya
şiddetli soğuklar geçmeden kışın yapılması
sakıncalıdır. c) Turunçgillerin Gübrelenmesi
Turunçgülerden en fazla verim ve en yüksek
kalitede ürün elde edilebilmesi için, iyi bir
gübrelemenin yapılması zorunludur. Toprağa hangi
gübrelerin ne miktarda verileceği, denemelerle
ve yaprak analizleriyle anlaşılır. Etkin ve
ekonomik bir gübreleme.için yaprak analizleri
yaptırmamız zorunludur. Bu analizi yapan
kuruluşlar, hangi gübreleri, ne zaman ve ne
miktarda kullanacağımızı da önermektedirler. Bu
arada toprak analizleri yaptırmak da yararlıdır.
Bu amaçla en yakın tarım kuruluşları ile
işbirliği yapılmalıdır.
Eğer bahçemizin yaprak analizleri yoksa, ağaç
başına hangi gübreden ne kadar verileceğini
aşağıdaki tabloya bakarak kararlaştırabiliriz:
Azotlu gübre olarak amonyum sülfat kullanılır.
Belirtilen miktarlara uyarak, birinci gübreleme
Ocak ayının sonlarında yapılır, ikinci gübreleme
Mayıs ortasında başlar, Haziran başına kadar
sürdürülür. Son gübreleme ise Haziran biterken
başlatılır ve Temmuzun sonunda tamamlanır.
Fosforlu gübre olarak Trible Süper Fosfat
kullanılır. Bu gübre Ekim - Kasım ayı içinde
çiftlik gübresi ile 2 yılda bir verilir.
Potasyumlu gübre olarak potasyum sülfat
kullanılır. Bu gübre Ekim - Kasım ayı içinde,
çiftlik gübresi ile 2 yılda bir kullanılır. .
Çizelge 1. Akdeniz Bölgesinde Turunçgillerde
Ağaç Başına Verilecek Gübre Miktan ve Zamanı:
Fidandikiminden
sonra geçen yol sayısıAzotlu
gübreler(gram)Fosforlu gübrePotaslı
gübre Çiftlik gübresi
1. gübreleme- 2. gübreleme- 3.gübreleme
(gram)(gram)(kg)
1. Yıl………….. 250………………
125………….. 125
…………………—-………—-…….—-
2. Yıl………….. 500………………. 250
………….
250………………..——……..—–…..—-
3. Yıl……………750 ……………….375
…………..375
4. Yıl ………….1000
……………….500………….. 500
………… ………360 ……—…….40 .
5. Yıl ………….1250……………….
605…………. 625
6. Yıl ………….1500……………….
750………….. 750………………….
540…. 600 ….60
7. Yıl…………. 1750……………….
875…………… 875
………………..—-…….—-…….—
8. Yıl………….. 2000 ………………1000
……….. 1000…………………720
….800.. …80
9. Yıl………….. 2250…………….. .1125
…………1125
………………..—-…….—-……—
10. Yıl…………. 2500…………….. 1250
………….1250……………….. 900..
1000.. 100
11. Yıl…………. 2750
……………..1375…………. 1375
………………..—……—…….—
12. Yıl ………….3000
……………..1500………….
1500………………..1000.. 1200.. 120
Kaynak: R. Pamir ve Ş. Göral, Turunçgillerde
Gübreleme, Turunçgiller Araştırma Enstitüsü
Yayını, Antalya 1981′den değiştirilerek
alınmıştır.
Çiftlik gübresi her ağaca yaş başına 10 kg.
hesabı ile ve iki yılda bir. Ekim ve Kasım ayı
içinde verilir. Ancak fidan dikimi sırasında
fosforlu ve potaslı gübrelerle birlikte çiftlik
gübresinin temel gübre olarak verilmesine özen
gösterilmeli ve unutulmamalıdır.
Oniki yaşdan itibaren verilecek gübre miktarı,
12′inci yıldaki miktarın aynıdır ve bu miktarda
her yıl aynen devam edilir.
Ayrıca, bakır, demir, manganez, çinko ve bor da
ağaçların gelişmesi ile meyve verim ve
kalitesini önemli ölçüde etkilemektedir. Bu
konularda da ilgili tarım kuruluşlarından bilgi
alınabilir.
Gübreler, meyveye yatmış bahçelerde sıralar
arasına serpilmelidir.
Turunçgillerde, meyve iriliği, kabuk kalınlığı,
kabuğun düzgünlüğü ve rengi .meyvenin su oranı,
besin maddelerinin yetersizliği veya
fazlalığından çok etkilenir, Örneğin fazla azot
meyveyi küçültür. Sofralık olarak pazarlanacak
kaliteli ürün oranını düşürür. Meyve suyunu
artırdığı için işlenmeye elverişli meyve oranını
yükseltir. Meyve miktarı artar, fakat kalite
düşer. Fazla potas meyvenin iri olmasını sağlar.
Bu, bazen kaliteyi bozar. Bu nedenle bir kural
olarak bahçeye verilecek potas miktarı azot
miktarına eşit hesaplanır. Meyveler çok küçükse,
azottan fazla potas kullanılabilir. Fazla fosfor
da meyvenin kalitesiz ve kaba olmasına neden
olur.
d) Bahçe Toprağının İşlenmesi
Genellikle, Şubat sonu ve Mart başlarında yani
kış yağışlarından sonra, toprak diskle hemen
işlenir ve bu işlem düzenli biçimde sürdürülür.
Özellikle büyümenin hızlı olduğu Mayıs sonuna
kadarki dönemde, yabani otların gelişmesine
imkân verilmemelidir. Turunçgil ağaçları yüzlek
köklü olduğundan toprağın işlenmesi sırasında
köklerin kopmamasına dikkat edilmelidir. Ayrıca
yüzlek toprakların mümkün olduğu ölçüde az
işlenmesine özen gösterilmelidir. Yabani otlarla
da, çeşitli ilaçlar kullanarak mücadele
etmelidirler.
TURUNÇGİL HASTALIKLARI VE BUNLARLA SAVAŞ
Turunçgiller çeşitli hastalıklardan dolayı zarar
görürler. Bu hastalıklar turunçgillerin kök,
gövde, dal, yaprak ve meyvelerinde olur. Yeşil
ve mavi çürüklükler de meyvelere zarar verir.
Turunçgillere zarar veren başlıca hastalıkları
şöylece açıklayabiliriz :
a) Faraziler Olmayan Zararlılar
Bunların en önemlileri don, susuzluk, demir,
çinko ve bakır noksanlıklarıdır.
Turunçgil türleri dona karşı hassastır.
İçlerinde nispeten en dayanıklı olanı
mandarindir. Sonra sırası ile turunç, portakal,
greypfurt, limon gelir. Dona karşı bahçelerin
korunması gerekir.
Susuzluk, turunçgil ağaçlarının meyvelerinde
çatlamalara neden olur ve bu yüzden yapraklan
iyi gelişemez. Sulamalar zamanında yapılmalıdır.
Kökte fazla rutubet, kök çürüklüklerini
kolaylaştırır. Derin dikme sonucunda toprağın
altındaki gövde kısmı ikinci bir kök sistemi
teşkil eder ve böyle ağaçların ömürleri çok uzun
olmaz. Dikimin uygun yapılması gereklidir.
Demir noksanlığı yapraklarda sandan beyaza kadar
anormal renk değişikliklerine neden olur. Çinko
noksanlığı ülkemizde en önemli zararlı
durumundadır. Çinko noksanlığında yapraklarda
orta ve yan damarlar boyunca yeşil bir bölge ve
bunun dışında ise jenk açıklığı görülür. Bakır
noksanlığına bakirli ilaçların kullanılmadığı
bazı bahçelerde rastlanır. Bakır noksanlığı
nedeniyle meyvelerde ve kabuk içinde zamk
lekeleri oluşur, sürgünlerde boğum aralan şişer,
kıvrılmalar görülür.
Çeşitli zararlara yol açan eksik gıda maddeleri
usulüne göre, ya yaprağa püskürtülmeli, ya da
kökten verilmelidir. Daha fazla bilgi için bölge
tarım teşkilatlarına başvurulmalıdır.
b) Dal ve Gövde Hastalıkları
Dal ve gövde hastalıktan, ülkemizde en önemli
turunçgil hastalığıdır. Bunlarında en önemlileri
Uçkurutan ile Sürgün ve Yaprak Yanıklığıdır.
Uçkurutan hastalığına yakalanan ağaçlarda
sürgünler uçlardan itibaren gerîye doğru
kururlar. Hastalık, dallara Sodyum Hidroksit
sürülmek suretiyle kolayca anlaşılabilir. Bu
taktirde hastalıklı dokular kırmızı renge
dönerler. Mücadele için hastalıklı dallar
kesilerek imha edilmelidir. Kesilen kısımların
üzerine bir aşı macunu sürülür. Sürgün ve yaprak
yanıklığı, bakteriyel bir hastalıktır. Hastalık
taze sürgün ve yapraklarda yanıklık yapar.
Sürgünler üzerinde uzunluğuna kahverenkli
lekeler oluşur. Bu hastalığa karşı da hastalıklı
dallar kesilip yakılarak mücadele edilir.
c) Turunçgil Virüs Hastalıktan
Başlıca Turunçgil Virüs hastalıkları; Göçüren,
Kavlama, Palamutlaşma, Gözenek, Cüceleşme,
Taşlama ve Tıkanıklıktır.
Bu virüs hastalıkları, türlerine göre ağaçlarda
cücelik, sararma, çalılaşma, gövde ve dallarda
kabuk kavlamaları, anormal çukurluklar, kabuğun
iç kısmında diken gibi çıkın tılar ve
zamklaşmaya neden olurlar. Aşı yerlerinde şişme,
yapraklarda küçülme, kıvrıl ma, mozayik lekeleri
meydana getirirler. Ayrıca hastalık, meyvelerde
döküme, şekil bozukluğuna, küçülmeye, renk
bozukluğuna, sertleşmeye de neden olur.
Virüs hastalıklarına karşı mücadele için tamamen
virüs-süz damızlıklardan aşı kalemi almak,
çekirdekten iyi cins turunçgil ağacı yetiştirmek
gerekmektedir. Viıüslü ağaçlar sökülerek
yerlerine sağlıklı fidanlar dikilmelidir.
Göçüren hastalığı görüldüğü takdirde, bu gibi
ağaçların derhal sökülüp yakılması, bu virüsü
taşıyan zararlılarla kimyasal müca dele
yapılması, uygun ve sağlıklı ağaç kullanılması
ve dayanıklı çeşitlerin yetiştirilmesi gerekir.
TURUNÇGİL ZARARLILARI VE BUNLARLA SAVAŞ
Turunçgillerin ülkemizdeki başlıca zararlıları
ve bunlarla mücadele yöntemleri şöylece
özetlenebilir.
a) Limon Sıçanı
Limon sıçanları ülkemizin turunçgil yetiştirilen
bölgelerinde ve özellikle Ege bölgesinde bütün
turunçgil tür ve çeşitlerinde önemli ekonomik
zararlara neden olurlar. Limon sıçan larının
kuyruğu vücudundan daha uzundur. Vücut uzunluğu
15-20 santimetre, kuyruk uzunluğu ise 19-22
santimetre kadardır. Sert tüylerinin rengi kızıl
kahverengi, karnı ise kirli beyaz veya limon
rengindedir. Vücut ağırlıkları ortalama 150
gramdır. Genellikle geceleri beslenirler.
Limon sıçanları meyve ağaçlarının gövde ve
dallarını kemirir, kabuklarını soyarlar ve bu
dalların kurumalarına neden olurlar. Daha sonra
meyve döneminde ağaçlardaki limon, portakal,
mandarin ve turunçların kabuklarım kemirir ve
etli kısımlarını tamamen yerler. Ayrıca
depolarda bulunan narenciye ürünlerine de aynı
şekilde zarar verirler.
Limon sıçanlarına karşı çeşitli tipte kapanlar
kullanılarak mücadele yapılabilir. Ancak en
etkili yöntem zehirli yemlerle yapılan
mücadeledir. Bu amaçla 100 kg buğday 2.5 litre
su ile nemlendirilir, üzerine 2.5 kg eritilmiş
vazelin yağı döküldükten sonra 2.5 kg çinko
fosfür ilave edilerek iyice karıştırılır.
Böylece hazırlanan zehirli yem, güvenli bir
yerde, beton veya kağıt zemin üzerinde
kurutulur. Zararlıların bulunduğu yerlere küçük
kümeler halinde bırakılır.
b) Örümcekler (Akarlar)
Bunların en önemlisi Kırmızı Örümcek olup, Ege
ve Akdeniz Bölgelerinde bulunmaktadır. Çok
küçük, oval, kırmızı renkte bir zararlıdır.
Vücudu üzerinde ufak kabarcıklar bulunur,
bunlardan uzun kıllar çıkar.
Kırmızı örümceğin limonu tercih ettiği
söylenirse de, tüm turunçgillerde zararlıdır.
Yapraklarla, meyve ve genç sürgünlerde
beslenirler. Beslendikleri yerlerde şekil ve
renk bozukluklarına neden olurlar. Çok miktarda
örümceğin bulunduğu yapraklar gümüşi renkten
kahverengine kadar değişen çeşitli renkler
alırlar. Meyveler grimsi san renge dünüşürler.
Yaprak ve erken meyve dökümüne neden olurlar.
Ağaçta kalan meyveler de cılız kalırlar. Sürgün
faaliyeti zayıflar.
Örümceklerle mücadelede ilaç kullanılırken çok
dikkatli olmak gerekir. Bugün ülkemizde
biyolojik savaş en etkili biçimde turunçgil
zararlılarına karşı uygulanmakta, parazitlerden
ve yararlı böceklerden en üst düzeyde, yine
turunçgil bahçelerinde faydalanılmaktadır. Bu
nedenlerle rasgele yapılacak ilaçlamalar, mevcut
“Yararlı - Zararlı” böcek dengesini
bozacağından, ileride ortaya daha büyük sorunlar
çıkabilir. Bu nedenle ilaç kullanımından önce
uzmanlara danışılması yararlı olur.
c) Kabuklu Bitler ve Koşniller
Bu böcekler turunçgillere önemli zararlar
verirler. En önemli türleri şunlardır:
Turunçgil Kırmızı Kabuklu Biti
Turunçgil yetiştirilen bölgelerimizde çok yaygın
ve önemli bir zararlıdır. Kırmızı bir kabuk
altında yaşar ve kolayca tanınabilir. Çoğunlukla
yapraklar ve meyveler üzerinde bulunurlar.
Yaprakların ve meyvelerin, sararmasına,
kurumasına ve dökümüne neden olurlar. Savaş
yapılmazsa ince dallar ve sürgünlerde de
kurumalar görülür. Genel olarak ağaç zayıflar ve
ürün azalır. Ayrıca ürünlerin pazar değerleri de
geniş ölçüde düşer.
Turunç Virgül Kabuklu Biti
Dişinin kabuğu, midye kabuğu şeklinde uzunca,
oval 2 - 3 milimetre kadardır. Virgül şeklinde
görülen kabuğa ağacın hemen her yerinde
rastlanır. Rengi koyu kahverengidir.
Yumuşak Vücutlu Koşnil
San veya açık kahverenkli, oval ve yassı bir
böcektir. Boyu 3 - 4 milimetredir. Gruplar
halinde yapraklarda ve dallarda bulunur.
Beslendiği yerlerde renk değişmelerine neden
olurlar. Ballı madde çıkarırlar, yaprak ve
meyveleri kirletirler.
Yıldız Koşnili
Kirli beyaz veya kırmızımtrak kahverenginde, 3 -
4 milimetre uzunluğunda ve 2-3 milimetre
genişliğindedir. Vücudundaki çıkıntılar nedeni
ile Yıldız Koşnili adı verilmiştir. Üzeri mum
salgısı ile örtülüdür.
Bitki dal ve yapraklarını emerek zayıf
düşürürler. Ayrıca ballı madde salgılayarak,
yaprak ve meyveleri kirletirler.
İncir Mumlu Koşnili
incirlerin önemli bir zararlısı plan bu koşnil
turunçgillerde de zararlıdır.
Küre şeklinde 4 - 5 milimetre uzunlukta, 3 - 4
milimetre eninde ve 2 - 3 milimetre yükseklikte
kirli beyaz, grimsi pembe renklidir. Böcek
ezilince kırmızı renkli bir sıvı çıkar, bu
nedenle kanlı balsıra adı da verilir.
Bitkinin zayıflamasına ve ballı madde de
salgılayarak yaprak ve meyvelerin kirlenmesine
neden olur.
Turunçgil Unlu Biti
Oval, 3 - 5 milimetre uzunlukta turuncu, san
veya açık kahverengi, üzeri un gibi beyaz salgı
maddeleri kaplı bir böcektir.
Turunçgil Unlu’ biti, meyve yaprak ve dallarda
beyaz kümeler halinde beslenir. Böceğin yoğun
olduğu bahçelerde meyve dökümleri görülür.
Meyveler cılız kalırlar. Yaprak ve meyvelerde
lekeler görülür. Ayrıca ballı madde salgılarlar.
Bu ballı maddeler üzerinde bazı mantarların
gelişmesi sonucu gerek yapraklar ve gerekse
meyvelerde is şeklinde kararmalar görülür.
Ülkemizde turunçgillerde zararlı olan kabuklu
bit ve koşnillerin pek çoğuna karşı biyolojik
mücadele başarılı bir şekilde uygulanmaktadır.
Bu zararlılara karşı ilaçlı mücadelede dikkatli
olmak, çok zorunlu olmadıkça ilaç kullanmamak ve
böylece bahçelerdeki yararlı böcekleri korumak
gerekmektedir.
Kabuklu bit ve koşnillerin pek çoğuna karşı
bugün başarılı bir şekilde petrol yağlan (Beyaz
yağlar) ile mücadele yapılmaktadır. Bu yağlar
faydalı böceklere de fazla zarar
vermediklerinden, her zaman tercih edilmelidir.
98 litre suya 2 litre Beyaz yağ kanştınlarak
ilaç hazırlanır. Hazırlanan ilaç iyice
kanştınldıktan sonra, bekletilmeden
kullanılmalıdır. İlaçlama mutlaka günün serin
saatlerinde yapılmalı, sıcaklık gölgede 32
dereceyi geçince ilaçlamaya son verilmelidir.
Aksi takdirde ağaçlarda ilaç yanıkları görülür.
Bahçede kükürtlü ilaç kullanılmışsa beyaz
yağların kullanılabilmesi için en az 30 gün
geçmesi gereklidir, ilaçlamadan önce özellikle
yaz aylarında ağaçların sulanması icap
etmektedir. Bu yapılmazsa ağaçlarda ilaç
yanıkları görülebilir.
ilaçlamaya ağacın iç kısmından başlanmalı, tüm
dal ve yaprakların iyice ıslanmasına dikkat
edilmelidir. Ağacın her tarafının ilaçla
ıslanmasına özellikle özen gösterilmelidir.
Hacın etkisi açısından, ilaçlama zamanının
tayini önem taşımaktadır. Böceklerin yeni döl
meydana getirdiği zaman ilacın etkisi yüksek
olmaktadır.
21 d) Akdeniz Meyve Sineği
Turunçgillerin önemli bir zararlısıdır. Tüm
Akdeniz ülkelerinde bulunmaktadır.
Turunçgillerden başka elma, armut, ayva,
şeftali, kaysı ve Trabzon hurmasında da zarar
yapmaktadır. Meyvelerin çürümesine ye
sararmasına neden olurlar.
Akdeniz meyve sineği 5 milimetre uzunluğunda
küçük bir sinektir (Şekil: 3). Bu sineğin
kurtlan (larvaları) 6-8 milimetre uzunluğunda,
bacaksız ve beyaz renklidir.
Yumurtadan çıkan kurtlar meyve etinde
beslenirler. Olgunlaşan kurtlar meyveyi
terkederek toprağa geçerler. Bu zararlıların
erginlerine karşı, mücadele, henüz yumurtlamadan
önce yapılmalıdır.
Son yıllarda bu zararlılara karşı, özellikle
büyük ve kapama bahçelerinde, cezbedici (çekici)
maddeler kullanılarak sıra veya dal ilaçlaması
yöntemi uygulanmaktadır. Böylece hem daha az
ilaç kullanılmakta ve hem de ilaçların yararlı
böcekler üzerine etkileri azaltılmaktadır.
22
ilaçlamaya meyveler sararmaya yüz tuttuğu zaman
başlanır ve hasada 20 gün kalıncaya kadar devam
edilir. Normal bir ağaca 150 gr ilaç kullanılır.
c) Siyah Turunçgil Yaprak Biti
Turunçgiller üzerinde görülen değişik türden
yaprak bitkilerinin en önemlisidir. Siyah ve
kızıl - kahverenginde ve 2 milimetre boyundadır.
Çoğalma gücü çok yüksektir. İlkbahar ve
Sonbaharda daha çok görülür. Ege ve Akdeniz
Bölgelerinde yaygın olarak bulunur.
Yaprak biti, yaprakları emer, onların
sararmalarına, kurumalarına ve kıvrılmalarına
neden olur. Ayrıca çıkardığı ballı maddeler
üzerinde bazı mantarların gelişmesi ile de,
yaprak larda kirlenme ve kararmalar görülür.
Fakat en korkulan zararı, bazı virüs
hastalıklarını taşıması ve bu-laştırmasıdır.
Siyah Turunçgil yaprak biti 30 derece sıcaklığın
üzerinde gelişemediği için, yaz ayla rında
Akdeniz Bölgesinde zararlı değildir. Ancak
ilkbaharda zarar yapabilir. Akdeniz bölgemizde
bu zararlının doğal düşmanı olan pek çok yararlı
böcek bulunmaktadır. Özellikle bazı gelin
böcekleri çok etkilidir. Bu nedenle zorunlu
kalınmadıkça kesinlikle ilaçlama yapılmamalı ve
bu zararlı, doğal düşmanları ile baskı altında
tutulmaya çalışılma lıdır. ilaçlamaya çok
zorunlu
durumlarda başvurulabilir, Sadece zararlının
bulunduğu ağaç ve dalların ilaçlanması bir
dereceye kadar faydalı böcekleri
koruyabilir.Ayrıca faydalı böceklere daha az
zararlı ilaçlının seçilmesine de özen
gösterilmelidir.
TURUNÇGİL MEYVELERİN HASADI
Turunçgil meyveleri henüz yeşil renkli iken de
toplanabilmektedir. Bu nedenle uluslara rası
olgunluk standartlarında, özellikle meyve suyu
oranları dikkate alınmıştır, örneğin limon,
mandarin ve altıntoplarda, hatta bazı
portakallarda belli ölçülerde yeşil renkli mey
velerin pazarlan-ması uygun görülmüş ancak su
kapsamları da belirlenmiştir.
Birleşik Milletler, Avrupa Ekonomik Komisyonu
(UN-ECE) tarafından belirlenen en az su oranları
şöyledir :
Limonlarda % 25, Satsuma Mandarinde % 33,
Clemantine Mandarininde % 40, diğer
mandarinlerde % 33, Thomson göbekli
portakallarda % 30, Washington göbekli porka
llarda % 33,diğer portakallarda % 35,
Altıntoplarda % 35.
“-
Turunçgil meyveleri en az bu belirtilen
oranlarda su bulundurdukları zaman ağaçlardan
koparılabilir.
Hasat (Derim), sofralık olarak pazarlanacak
yüksek kaliteli çeşitlerde meyve saplan makasla
kesilerek yapılmalıdır. Makas kullanılmayacaksa,
meyve avuç içine alınıp hafif döndürüldükten
sonra yukarı doğru itilerek koparıl-malı,
çekerek alınmamalıdır. Turunçgil meyvelerin
kabuklan, hasat zamanında ve özellikle erkenci
çeşitlerde olağanüstü körpe, gevrek ve
gergindir. En küçük basınca karşı duyarlıdırlar.
Zedelenir, berelenirler. Daha sonra da
buralardan çürümeye başlarlar. Bu nedenle
toplayıcılar bir yumurta eller ve taşır gibi
meyveleri çok dikkatli tutmalıdırlar. Aynı
zamanda meyveler yüksekten dökülmemeli ve
çarpmamalıdır. Toplama kapları ve taşıma
kasaları keskin kenarlı ve çatlak olmamalıdır.
Makasla kesilen meyvelerde de dışarı taşan sap
parçası taşıma ve işleme sırasında birçok
meyveyi zedeleyebilir.
Kasalar özenle taşınmalı ve içindeki meyveler
bir gece veya 24 saat bekletilip biraz
soldurulmalı, kabuk yüzeyindeki gerginlik
kaybolduktan sonra boylama ve diğer işlem lere
geçilmelidir. Turunçgil meyvelerimizin yabancı
ülkelere çürük ulaşmalarının başlıca nedeni,
hasada gereken önemi vermememizdir.