KİVİ YETİŞTİRİCİLİĞİ
1-) KİVİ ÖZELLİKLERİ ve ÜRETİCİ ÜLKELER :
Actinidia cinsine ait türlerin kaynağı doğu
Çin ‘ dir. Çin’ den 1900’lü yılların başında bir
miktar tohum Yeni Zelanda’ya götürülmüştür. Bu
tohumlardan elde edilen bitkiler arasından
yetiştirilen çeşitler elde edilmiştir. Bütün
Dünyada yetiştirilen çeşitlerin orijini Yeni
Zelanda’dır. Hayward çeşidi ülkelere göre % 70-98
oranında üretimde yer almaktadır. Hayward ve diğer
tüm çeşitler Actinidia deliciosa türüne dahildir.
Actinidia tür ve çeşitleri, kuvvetli gelişen,
kışın yaprağını döken sarılıcı asmalardır.
Yetiştiriciliğinde asmalar direk ve tellerle
desteklenirler. Çardak şeklinde terbiye
edilebilmesi, ticari yetiştiricilik yanında ev
bahçesi yetiştiriciliği için de çok uygun türler
olduğunu gösterir.
Dünyada Kivi Meyvesi Yetiştiriciliği:
Kiwifruit, 1970’li yıllardan sonra da
Akdeniz’in kuzey ülkeleri, Avustralya,Güney
Afrika, Şili, Kaliforniya, Japonya gibi birçok
ülkede yetiştirilmeye başlanmıştır. Yeni bir tür
olmasına karşılık üretiminde büyük artış hatta
patlama olmuştur. Öyleki İtalya, Fransa ve
Kaliforniya gibi bazı üretici ülkelerde 1980-90
arasında 2 yılda bir üretim alanı ikiye, üretim
miktarı 3’e katlanmıştır. İtalya’da 1970’lerde
başlayan üretim 1990’larda yıllık 200.000 tona
yaklaşarak Yeni Zelanda’yı geçmiştir. Üretim,
üretici ülkelerin iç tüketimlerinde, çoğunlukla da
dış satımda değerlendirilmektedir. Üretimin %
40-70’i dış satımla değerlendirilmektedir. En
önemli ithalatçı ülkeler ise başta Almanya olmak
üzere kuzey ve orta Avrupa ülkelerdir.
Kivi yetiştirme çalışmaları Yalova’da bulunan
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma
Enstitüsünde devam etmekte ve çok olumlu sonuçlar
alınmaktadır.
Tüketicide Üretim ve Tüketimi :
Türkiye’de henüz ticari amaçlı kivi üretimi
çok yenidir. Bu nedenle tüketilen meyvelerin hemen
tamamı ithal yoluyla sağlanmaktadır. Ticari amaçla
kurulan, Orhangazi, Bursa ve Karamürsel
yörelerindeki ilk bahçelerden birkaç yıldır ürün
alınmaktadır.
2-) BİTKİ ÖZELLİKLERİ :
Kivi asmaları sarılıcı-tırmanıcı
bitkilerdir. Toprak üstü aksamı çok kuvvetli
değildir. Kök yüzlek ve saçak kök yapısındadır.
Çoğunlukla toprağın 0-40 cm derinliğinde bulunur.
Ancak uygun koşullarda 1-1.5 m derine gidebilir.
Kılcal kökler hızlı gelişir ve yenilenir.
Gövde, sarılıcı asma gövdesidir. Genç
yaşlarda gevşek ve kırılıcıdır. Gövde kendi
ağırlığını taşıyamaz. Bu yüzden dikimden itibaren
herekle desteklenmelidir. Şekil budaması ile dik
ve düzgün gövde oluşturlması önemlidir. Gövde
derin kış soğuklarından (-13 C ce daha aşağı )
zararlanır ve çatlar.
Sürgünler, 1 yaşlı çubukların gözlerinden
sürerler. Sürgün ucu kırmızı tüylüdür. Sürgünler
çok kuvvetli büyürler. Yaz ortasına kadar 2-3 m
uzunluğa ulaşırlar.
Çiçeklenmeye kadar körpe ve gevşek olan sürgünler
rüzgarla dipten kırılırlar. Büyümesi yavaşlayan
sürgünlerin uçları herhangi bir desteğe veya
kendilerine tutulur ve kıvrılırlar.
Çiçekler, dekoratif yapılıdır. Taç
yaprakları beyazdır. Bir asmada yüzlerce çiçek
bulunur. Tek tek veya 3’lü gruplar halinde
oluşurlar. Erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerde
bulunur. Yapısal olarak bahçe tesisinde dişi
çiçek-li bitkilere mutlaka tozlayıcı
(erkek-babalık ) bitkiler gereklidir.
Normal olarak çiçek ve meyve dökümü olmaz.
Tozlanan bütün çiçekler meyve tutar. Bu yüzden kış
budamasında yeterli sayıda göz bırakılmalı veya
seyreltme ile meyve yükü dengede tutulmalıdır.
Meyve yıllık sürgünlerde tek tek veya
3’lü gruplar şeklinde olur. Üst kabuk ince ve
kahverengi tüylerle kaplıdır. Hasat olumunda
60-150 gr arası ağırlıkta olur. Meyve eit yeşil
renkli ve çok çekirdeklidir, yüksek oranda
(100-300mg/100gr.) C vitamini içerir. Ayrıcı P,
Fe, K, ve Ca gibi mineraller ve bazı enzimlerce
zengindir.
Ticari olarak bütün Dünyada % 80 – 100
oranında Hayward çeşedi ve Tomuri, Matua veya
diger tip veya klomlar kullanılır.
Kivi asmaları Mart sonu- Nisan başında
uyanır. Mayıs’ın sonu- Haziranın ilk haftasında
çiçek açarlar. Hasat Ekim’in ikinci – Kasım’ın
birinci yarısında yapılır. Aralık ortasında yaprak
dökerler.
3-) İKLİM VE TOPRAK İSTEKLERİ :
Toprak İstekleri :
Kivi asmaları saçak ve yüzlek ve köklü
olduğundan süzek, hafif ve derin topraklarda iyi
gelişir. Killi, ağır (Su tutan ) ve taban suyu
yüksek topraklarda sonuç olumsuz olur. Asitli
topraklarda iyi gelişir. Toprak PH’sı tercihen
5.5-7.0 arasında olmalıdır. Toprakta en çok % 8
kireç olmalıdır. Organik maddece zengin
topraklarda sonuç olumlu olur.
İklim İstekleri : Actinidia asmaları
vegestasyon dönemi uzun bitkilerdir. Gözlerinh
uyanmasında yaprak dökümüne kadar 240-260 gün don
olmayan gelişme süresi ister. İlkbaharın geç
donlarında sürgünler zarar görebilir. Bitkiler
sürekli ve sert rüzgar alan yörelerde gelişemez.
Verim yaşındaki bitkiler kışın -13 CC’ye kadar
dayanabilirken genç bitkiler daha yüksek (-4, -6
C ) sıcaklıklarda zararlanabilir.
4-) TESİS TEKNİĞİ
Dikim Planı ve Dikim :
Kivi tesisinde fidanlar iklim ve toprağa
bağlı olarak 4×5, 5×2, 4×3 gibi değişik aralıklı
ve mesafelerle dikilebilir. Kış soğuklarının derin
olmadığı yörelerde ( Doğu Karadeniz ) sonbahar
dikimi yapılabilir. Aksi halde ilkbahar dikimi
yapılmalıdır. Dikimde çukurlar derin açılmalıdır.
Dikim de tercihen 2 yaşlı fidanlar kullanılma-
lıdır. Fidanların gövdesi 8-12 mm çapında ve iyi
olgunlaşmış olmalıdır. Saçak kökler bol ve temiz
(nematodsuz) olmalıdır. Dikimde fidanlar
sürgünleri 3-4 gözden kesilir.
Destek Sistemi :
Kivi asmalarının gövdesi kendi ağırlıklarını
taşıyamadıkları için direk ve tellerle
desteklenerek yetiştirilirler. Direklere yeniden
1.60-1.80 m yüksekten 1,5 uzunluğunda bir kol
bağlanır. Bu kol üzerinden 30 cm aralıklı 5 sıra
tel çekilir. Teller sağlam ( 3 cmO ) ve paslanmaz
(galvenize ) olmalıdır. Direkler ağacı veya beton
10-12 cm çapında ve 2.20 – 2.40 m uzunluğunda
olmalıdır. Çapraz kollar ağaçtan ( 5×8 cm )veya
demir / 6’lık köşebent veya 3 cmO boru) olabilir.
Sıralar kuzey ve güney uzanımında olmalıdır.
5-) BAKIM İŞLEMLERİ
Su ve Sulama :
Asmalar yüzlek köklü, buna karşılık çok ve
büyük yapraklı olduğundan su isteği fazladır. Doğu
Karadeniz Bölgesi dışında yağış durumuna göre
Haziran-Eylül arasında sulama gerekebilir. Bu
dönemde sulama aralığı 2-7 gün arasında değişir.
Su, çok önemli yörelerde damlama, diğer yörelerde
minisprik (asma altı yağmurlama ) sistemleri ile
verilmelidir.
Toprak İşleme :
Kökler yüzlek ve toprak sürekli nemli
olacağından toprak işleme yapılmaz veya çok yüzlek
yapılır. Birçok bahçede sıra araları otlu (yeşil
örtü ) dur, sıra üzerlerinde yabancı otlar
ilaçlarla kontrol edelir.
Budama :
Ürün bir yaşlı, ürün çubuklarından
alındığından budama ve yükleme çok önemlidir.
Asmalarda 5 yaşından sonra gelişmeye göre kış
budamasında 100-400 göz bırakılır. Çubuk
uzunlukları 6-18 gözlü olabilir. Bitkilerde
sıkışıklığı azaltmak ve güneşlenmeyi artırmak için
yaz budamaları da uygundur. Kış ve yaz budamaları
esasları bağcılıktakine benzer.
Gübreleme :
Asmlar topraktan her yıl fazlaca makro ve
mikro besin elementleri kaldırılır. Bunların
düzenli olarak toprağa verilmesi gerekir. Dikimden
önce dekara 2-3 ton verilecek çiftlik gübresi 3-4
yıl aralarla tekrarlanmalıdır. Kivi asmaları
mineral madde noksanlıklarına duyarlıdır.
Özellikle K, Mğ,Zn ve Fe noksanlıkları sık
görülür.
Soğuktan Korunma :
Genç Kivi asmalarının gövdeleri kış
soğuklarından saman ot, çuval gibi malzeme ile
korunabilir. İlkbahar geç donlarından korunmanın
en etkili yolu ile minisprik ( yağmurlama )
sistemleridir. Ancak kış soğukları nadir olarak
bitki kaybına yol açar. Üst aksam donsa da toprak
içinde ki uyur gözlerle asma tacı yenilenir.
Arı Kovanı Bulundurulması :
Etkin bir tozlama ve meyve tutumu için
çiçeklenme zamanı bahçede arı kovanı
bulundurlmalıdır. Erkek çiçeklerin polenleri
arılarla dişi çiçeklere taşınırlar. Rüzgarla
tozlanma çok az olur.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele :
Kivi asmalarının diğer bazı kültür bitkileri
gibi piriyodik ilaçlamayı gerektirecek
hastalık ve zararlısı yoktur. Bir çok bahçede çok
az ilaçlama yapılır veya hiç yapılmaz. Bununla
birlikte çevredeki konukçu bitkilerden gelecek
veya toprakta mevcut hastalık
etmeni veya zararlılara karşı dikkatli
olunmalıdır.
6-) VERİM VE HASAT
Tesiste 2 yaşlı fidanların kullanılması
halinde, dikimin 3. Yılından itibaren verim
alınmaya başlanır. Doğal olarak ilk yıllar az olan
verim bitki gelişmesine paralel artar. Asmalar tam
verim yaşına 6-7 yaşında girerler. Bitki başına
verim uygun çevre ve bakım koşullarında 40-50 kg’a
çıkar. Bu durumda dekara verin de 2-3 tonu bulur.
Ancak bütün bitkilerde olduğu gibi verim ile
kalite arasında denge korunlamalıdır (Tablo 1).
ÖZET :
Kivi son 20 yılda birçok ülkede üretimi
hızla gelişen bir meyve türüdür. Sarılıcı ve
tırmanıcı bir asma türüdür. Bu yüzden direk ve
tellerle desteklenerek yetiştirilir. Ticari
yetiştiricilikte büyük çoğunlukla Hayward çeşidi
ve tozlayıcıları (Tomuri, Matua ) kullanılır.
Actinidia adaptasyonu geniş olan bir
türdür. Bu yüzden farklı ekolojilerde
yetiştirilebilir. Yetiştiriciliğini düşük kış
sıcaklıkları ( 13 C ve aşağı ), ilkbahar geç
donları ve sürekli rüzgar kısıtlar. Vegatosyon
dönemi 230-260 gün sürer. Yetiştirileceği
topraklar derin, süzek, az kireçli olmalıdır.
Bakım işlemlerinin en önemlisi sulama ve
budamadır. Bitkiler orta bünyeli topraklarda bile
susuzluğa ancak 7-10 gün dayanabilir. Budama ise
meyve yükü ile ürün/yaprak ilişkilerini doğrudan
etkilediğinden önemlidir.
Tam çiçeklenmeden 140-160 gün sonra hasat
edilen kivi meyvesi, ancak olgunlaştıktan sonra
yenebilir. Pra-tikte genel olarak burada
belirtilenlerden daha yüksek verimlere ulaşır.
Hasat olumuna gelen meyvelerde görünür bir
değişiklik olmaz. Meyve sertliğini korur, renk
değişmez, tüyler dökülmez. Diğer ülkelerde suda
çözünür kuru madde en az % 6.2 olunca hasat
edilir. Bu da refraktometre ile belirlenir.
Sertlik ise 8-10 kg/cm2 civarındadır. Ancak geç
hasat edilen meyvelerde kalite daha yüksektir. Bu
yüzden suda çözünür kuru madde
( SÇKM )’nin %8.5-9 da hasat edilmesi önerilir.
Hasatta meyve sapı dalda kalır, meyve
sapsız toplanır. Çiçeklenme eli hasat
arasında 140-160 gün geçer. Hasat edilen meyve
hemen yenemez. Yeme olumuna
gelmesi için mutlaka olgunlaştırılması gerekir.
Olgunlaşma oda sıcaklığında ( 20 C )
7-15 günde tamamlanır. Yeme olumuna gelen
meyvelerde sertlik 1 kğ/cm2, SÇKM de % 13.5-15
arasında bulunmalıdır. Hasattan sonra meyveler
kolaylıkla ve uzun süre depolanabilirler. Nemli ve
serin ortamda 2 aya kadar kolaylıkla saklanabilen
meyveler
soğuk hava depolarında (0-0.5 C sıcaklık, %90 nem)
6 aya kadar muhafaza edilebilir.