MEYVE AĞAÇLARININ BUDANMASI
BUDAMANIN ESASLARI
Budamanın Amacı :Budamanın değişik amaçları
vardır. Bunları maddeler halinde sıralamak
gerekirse;
- Meyve ağaçlarında fizyolojik dengeyi en
kısa zamanda oluşturmak ve korumak,
- Gövde üzerinde düzenli ve dengeli bir
taç oluşumu sağlamak Meyve ağaçlarının bakımını,
meyvelerin derimini, zararlılarla savaş vb. teknik
işleri kolaylaştırmak,
Kurumuş, hastalıklı, ekolojik ve mekanik etkilerle
zararlanmış, kırılmış dallar ile birbiri üzerine
binmiş ya da dar açılı dalları kesmek,
Karbon asimilasyonunu arttırmak amacıyla
ışığın ağacın iç kısımlarına daha iyi girmesini
sağlamak ve yaprak yüzeylerini arttırmak,
Periyodisite yi önlemek ve her yıl düzenli
ürün almak,
Meyve kalitesini iyileştirmek,
Dikim zamanı ve bunu izleyen birkaç yıl
içerisinde budama ile mahsule yattığı zaman,
kırılmaksızın meyveyi taşıyacak şekilde kuvvetli
gelişen ve geniş açılar yapan dalları seçerek,
ağaca iyi şekil vermek,
2.Fizyolojik Esasları:
Meyve ağaçlarında, tohumun çimlenmesiyle
ağacın verime yatması arasında geçen devre
gençlik, verime başlama zamanıyla verimden
düşünceye kadar geçen devre olgunluk, bunu izleyen
devre de yaşlılık devresi olarak üç fizyolojik
yaşam devresi vardır.
Ağaçlarda, yapraklar tarafından üretilen
karbonhidrat miktarının kökler tarafından alınan
madensel maddelere (özellikle N ) oranı önemlidir
ve eşit olmalıdır. Eğer CH/N>1 ise meyve
ağaçlarında çiçek tomurcuğu, CH/N<1 ise sürgün
oluşumu daha fazla olur.
Gençlik devresinde toprak altı organlarının
çabaları, toprak üstü organlarının çabalarından
fazladır. Yani CH/N oranı 1 den küçüktür. Meyve
ağaçlarında kuvvetli sürgünlerin oluştuğu bu
devreye “Gençlik Kısırlığı” denir.
Gençlik kısırlığı devresinin mümkün olduğu kadar
kısa olması istenir. Bu nedenle;
- Kök kesmek
- Fidanları azotlu gübrelerle dengeli bir şekilde
gübrelemek,
- Zayıf anaç kullanmak,
- Işık yoğunluğunu arttırmak için düzenli bir taç
oluşturmak,
- Asimilasyon yüzeyini arttırmak için dalları
uzun bırakmak,
- Kuvvetli büyüyen dalların gövde ile yaptıkları
açıları genişletmek,
- Fazla dalların bir kısmını seyreltmek gibi
tedbirlere baş vurulur.
Yaşlı ağaçlarda da fizyolojik denge generatif
büyüme lehine bozulur. Bu durumda da; - Dalları
daha kısa kesmek,
- Daha önceden eğilmiş bükülmüş dalların bir
kısmını çıkarmak,
- Açıları genişletilmiş dalların açılarını
düzeltmek,
- Fazlaca meyve dalı seyreltmesi yapmak,
- Ağaçları azotlu gübrelerle gübrelemek gibi
önlemler alınabilir.
3.Budama Tekniği:
Budama işlemi teknik bir işlemdir. Bu sebeple
bazı kuralları vardır. Şimdi bu kuralları maddeler
halinde sıralayalım;
Ağaçlar fizyolojik devrelerden hangisinde
ise ona göre budanmalıdır.
Şekillendirme devresinde budama işlemleri
odun dallarına uygulanmalı, zorunlu olmadıkça
meyve dallarına dokunulmamalıdır. Böylece meyve
ağaçlarına iyi bir şekil verileceği gibi erken
meyveye yatması sağlanır. Aksi işlemlerde ise
düzensiz şekillenmelere ve geç meyveye yatmalara
neden olunur.
Verime yatmamış genç ağaçlarda yapılan sert
budamalar çiçek gözü teşekkülünü engellediği için
ağaçların gençlik kısırlığı devresinin uzamasına
neden olur.
Budanacak olan ağaç toplu incelenmeli ve
her dal ayrı ayrı ele alınmalıdır.
İyi şekillendirilmiş ağaçta dal kesme
vegetatif gelişmenin oluştuğu uç kısımlarda
uygulanmalıdır.
Gövde üzerinde tacı oluşturan ana dallar
aynı yükseklikte ve eşit açılarla dağıtılmalı,
eşit kuvvette olmalıdır.(Şekil 4.1.)
Şekil 3.1.Yan dalların üstten görünümü.
Şekilde lider etrafında ana dalların dağılımı
görülmektedir. Doğru taç oluşumunda gelişme
kuvvetleri aynı ve lider etrafında eşit açılarla
dağılmış beş adet dal seçilmiş, böylece çok ideal
bir kat oluşturmuştur. Yanlış olan taç oluşumunda
ise yan dallar çok sık olduğu için birbirini
gölgeleyeceğinden ve kültürel işlemleri
zorlaştıracağından ideal bir taç
oluşturulamamıştır.
- Ana dalların gövde ile yaptıkları açılar 45-60o
olmalıdır. Dar açılı olan dalların direnci zayıf
olduğu için çabuk kırılır.
Şekil 3.2. Mandalla Dal Açma
Şekil 3.2. de görüldüğü gibi genç dalların
açılmasında mandalların ucuna takılan ağırlıklar
kullanılabilir.
Eğer ağırlıkların hazırlanmasında ve temininde
güçlükler yaşanırsa dal açılarını genişletmek için
kürdan, budama artıkları, saz kamışı, ince tahta
vb. malzemeler kullanılabilir. Önemli olan ne
şekilde olursa olsun dik gelişen dalların
açılarını genişletmektir.
Şekil 3.3.Dal Açısını Genişletme.
Şekil 3.3. b’de açısını genişletmek istediğimiz
dal, dal açıcı kullanmadan budama ile doğal olarak
genişletilmiştir. c’de ise dışa bakan dal
çıkarılmış kürdan ile açı genişletilmiştir.
Yardımcı dal oluşumuna özen gösterilmelidir.
Yardımcı dallar ana dallar üzerinde mümkün olduğu
kadar eşit uzaklıkta ve aynı yönde bırakılmalıdır.
Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasında
vegetatif gelişme bakımından rekabet olmamalıdır
ve şekil bakımından düzenli gelişmelerini
sağlayabilmemiz için yardımcı dallar, ana dalların
büyüme noktasından 15-25 cm. daha aşağıda
seçilmelidir. Ayrıca ana dallar ile yardımcı
dallar arasında 45o lik açı olmasına dikkat etmek
gerekir.
- Ana dallar arasında vegetatif gelişme
bakımından düzensizlikler varsa;
a) Kuvvetli dallar üzerindeki meyveler
tamamen bırakılarak zayıf dallar seyreltilmeli,
b) Kuvvetli dallar üzerinde çok fazla dal
bırakılarak besin maddelerinin bir noktaya
akmasına engel olunmalı, zayıf dallarda da dal
seyreltmesi yapılarak besin maddesi akışları
büyüme noktalarına yönlendirilmelidir.
c) Kuvvetli gelişen dalların açıları
genişletilmeli, zayıf gelişen dalların
daraltılmalıdır
Şekil 3.4. Farklı Genişlikteki Dalların Gelişme
Durumları.
Şekil 3.4.de farklı açılardaki dalların
gelişme durumları görülmektedir.Yere paralel
olarak gelişen dallar üzerinde kuvvetli
sürgünler(obur dallar) oluşur. Lider ile dar
açılı büyüyen dallar ise kuvvetli gelişir ve geç
meyveye yatar. Ancak Düşey ile 45-60o açı ile
gelişen dallar üzerinde meyve gözleri oluştuğu
için erken meyveye yatar.
- Unutulmamalıdır ki dalları kısa kesmek
vegetatif gelişmeyi, hiç kesmemek ya da uzun
bırakmak ta generatif faaliyetleri teşvik eder.
- Aynı noktadan yan yana büyüyen aynı
kuvvette dalların gelişmesine izin verilmemeli,
geniş açılı dal bırakılarak dar açılı olan
çıkarılmalıdır.
- Meyve ağaçlarında türler ve çeşitler
arasında gelişme bakımından, oluşturdukları dal ve
dalcık sayıları bakımından ve çiçek tomurcuklarını
oluşturdukları yerler bakımından farklılıklar
bulunmaktadır. Bu sebeple türler içindeki çeşitler
ayrı ayrı incelenmelidir. Örneğin bir elma çeşidi
olan Jonafree, uzun kesimlerde ölü göz
oluşturmaktadır. Bu çeşitte daha kısa kesimler
yapmak gerekmektedir.
Şekil 3.5. Verim çağındaki bir ağaçta durgun
dönemde yapılan budamada çıkarılacak dallar.
Şekil 3.6. Kesim Şekilleri
Şekil 3.7.Kesim Şekilleri
Üstteki şekillerde dal kesimlerinin nasıl
yapılacağı gösterilmektedir. Liderde dikim yılında
yapılan kesimlerde, aşı noktasının ters
istikametindeki göz üzerinden, yan dallarda ise
dışa bakan göz üzerinden kesim yapılmalıdır. Kesim
meyilli yapılmalı, göze zarar verilmemelidir.
4.Budama Zamanı:
Budama zamanı, meyve ağacının toplu
büyümesini, kesime karşı göstereceği tepkiyi,
verimini, fizyolojik ve ekonomik ömrünü etkiler.
Budama kış ve yaz (yeşil ) olmak üzere iki ayrı ve
zıt mevsimlerde yapılır.
4.1.Kış budama zamanı:
Meyve ağaçlarını budamak için en uygun
dönem, yaprak dökümünü izleyen günlerle ilkbahar
gelişme periyodunun başlaması arasında geçen
dönemdir. Kışı ılık geçen yerlerde meyve
ağaçlarının kış dinlenmesine girmelerinden sonraki
süre, budama bakımından, en uygun bir zaman
dilimidir. Çünkü bu devrede hem işçi temini yaza
göre daha kolay hem de ağaçlarda yapraklar
olmadığı için çıkarılacak dallar kolaylıkla tespit
edilebilir. Ancak kışı sert geçen yerlerde
şiddetli donlardan önce, budamanın yapılması doğru
olmaz, don tehlikesi geçtikten sonra budama
yapılmalıdır.
4.2.Yaz budama zamanı:
Yaz boyunca meyve ağaçlarında sürgünlerin
seyreltilmeleri, uç alma, bükme, eğme, dalların
birbiriyle karşılıklı olarak bağlanmaları ve
açıların genişletilmeleri, daraltılmaları gibi
yapılan işlemlerin tümüne yaz budaması denir.
Yazın yapılan budamalar kışın yapılanlara göre
daha fazla bodurluk sağlar.
Yaz budaması yaparken meyve/yaprak oranına dikkat
edilmelidir.
Yaz budamasında amaç, meyvelerin daha
iyi renklenmelerini sağlamak, vegetatif gelişmeyi
düzenlemek, kış aylarında yapılacak budama
işlemlerini azaltmak ve derim işleri ile kültürel
etkinlikleri kolaylaştırmaktır.
Yaz budaması özellikle meyve ağaçlarının
şekillendirme yıllarında yapılması gerekli olan
önemli bir teknik işlemdir. Meyve ağaçlarında, yaz
budaması ilkbahar gelişme periyodunun sonu ve yaz
gelişme periyodu içerisinde sürgünler
odunsulaşmaya başladıktan sonra yapılabilir.
Genellikle ağaçlar üzerinde şekli bozan,
büyümeleri istenmeyen gelişmeleri ama yardımcı
dalların zararına olan dallar kesilerek
çıkartılabilir yada eğilip bükülebilir. Bazı
dallar da açıları genişletilerek gelişmeden
alıkonulabilir.
5.Elmada Gözler ve Dallar:
Budama ile ağaç üzerindeki istenmeyen ve şekil
bozukluğu meydana getiren dallar çıkarılmaktadır.
Bu sebeple kısaca gözlerden ve sürgünlerden
bahsetmekte fayda vardır.
5.1.Gözler:
Etrafı tüy ve pullarla çevrilerek dış etkenlerden
korunmuş büyüme noktalarıdır. Meyve ağaçlarında
dal, yaprak ve çiçekleri oluştururlar.Yaprak,
sürgün ve çiçek gözleri olarak ayrılabilirler.
Yaprak gözleri, basık, üçgen ya da hafif kabarık,
sivri, oval şekillerde olabilir. Elmada bir yıl
önceki sürgünün yaprak koltuklarında oluşur.
Sürgün gözleri, büyüme noktalarında olduğu gibi
odun dallarının uzun ekseni üzerinde de oluşur.
Çiçek gözleri, meyve dallarında bulunur. İri,
yuvarlak, kabarık veya oval olabilir. Elmada çiçek
ve yaprakları oluşturur.
Dalların üzerindeki konumuna göre de gözler; Uç
gözler, dalların büyüme noktalarında olur. Yan
gözler, dalların uzun ekseni boyunca oluşur.
Stipüler gözler, bir gözün alt kısmının sağ ve sol
tarafında olmak üzere iki adettir. Çok
küçüktürler. Ana gözün baskısı altında oldukları
için sürmezler. Ekolojik ve mekanik etkilerle bu
baskı ortadan kalktığında veya ana göz koparılırsa
bu gözler sürer ve karşılıklı iki dal sürer.
5.2. Dallar:
Oluşturdukları gözlere göre dallar;
- Uç Dallar: Büyüme noktalarındaki gözlerin
sürmesiyle oluşur. Ağacın şekillenmesinde önemli
rol oynar.
- Erkenci Dallar: Aynı yıl içerisinde oluşan
tomurcukların aynı mevsimde sürmesi sonucunda
oluşur. Daha çok fidanlarda görülür.
- Yan Dallar:
- Obur Dallar: Gövde ve yaşlı dallardaki uyur
gözlerden oluşur. Dik olarak çok hızlı büyür.
Boğum araları çok geniş, gevrek bünyeli ve az
verimli dallardır. Besin maddelerini çok bol
kullanır. Meyve ağaçlarının ömürlerini
kısaltırlar. Budama sırasında kesinlikle
çıkarılmalıdır. Ancak kırılan dalların vb. yerine,
eğilerek verimli hale getirilebilir.
-Stipüler Dallar: Stipüler gözlerden oluşur. Esas
gözün alt kısmının sağında ve solunda olmak üzere
iki adettir. Esas göz bir şekilde zedelendiğinde
veya koparıldığında her iki stipüler göz de sürer.
Üzerindeki gözlerin özelliklerine göre;
-Odun Dalları: Yalnız odun gözlerini içerir.
Yıllar geçtikçe üzerinde meyve dalları da oluşur.
Ana ve yardımcı dallar olarak ayrılır. Ana dallar
gövdeden çıkarak taç kısmını oluşturur. Yardımcı
dallar da ana dallar üzerinde oluşur. Boğum
araları uzundur.
-Karışık Dallar: Hem odun hem de meyve gözlerini
birlikte bulundurur. Ağacın beslenmesine ve meyve
vermesine yardımcı olurlar.
-Meyve Dalları: Genellikle üzerinde sadece meyve
gözü bulunduran dallardır.
Yumuşak Çekirdekli Meyve Ağaçlarında Meyve
Dalları:
- 1-Topuz: Boğum araları birbirine çok yakın olan
meyve dalıdır. Boyları 1-2 mm. den 8 cm. e kadar
değişebilir.Genellikle odun gözleriyle son bulur.
İlk oluştukları yıl içerisinde topuzların üzerinde
rozet şeklinde 2-5 adet küçük yaprak vardır. Çeşit
özelliğine ve bakım beslemeye bağlı olarak 1-10
yılda meyve gözüne döner.
2-Lamburt: Topuzların uçlarındaki odun gözünün
meyve gözüne dönüşmesiyle oluşur. 2-3 ya da daha
yaşlı dallar üzerinde bulunur.
3-Kese: Yedek besin maddelerinin depo edildikleri
dallardır. Topuzların uç kısımlarında oluşur.
Üzerinde topuz, lamburt ve kargılar bulunabilir.
Meyveler, keseler büyükse büyük, küçükse küçük
olur.
4-Kargı: 5-20 cm. uzunluğundaki meyve dallarıdır.
Üzerinde meyve gözü bulunanlar taçlı kargıdır.
Kargıların ucunda bazen odun gözlerine bazen de
bazı armutlarda dikenlere rastlanabilir. Bunların
meyve gözüne dönüşmesi 1-10 yılda olur. Kargıların
üzerindeki odun gözleri de zamanla topuz ve
lamburtlara dönüşebilir.
5-Dalcık: Kargı ile odun dalı arasında bir meyve
dalıdır, meyve gözü ile sonuçlanır. Budamada
zorunluluk olmadıkça dokunulmamalıdır. Meyve
ağaçlarının ilk yıllarında dalcıkların ucundaki
meyve gözleri alınmalıdır.
6-Çıtanak: Topuz, lamburt, kese ve kargıların bir
arada olmasıyla oluşur. Daha çok yaşlı ağaçlarda
görülür. Ağaçta fazla miktarda bulunması ağacın
yaşlanmasına işarettir. Gençleştirme budaması
sırasında bunların bir kısmı çıkarılmalıdır.
6.Terbiye Sistemleri:
6.1.Merkezi Lider Terbiye Sistemi:
Bu tip bir budama şeklini çöğür anacı, MM111,
MM106, gibi kuvvetli veya yarı bodur gelişen
anaçlar üzerinde aşılı olan elma çeşitlerinde
uygulamak mümkündür. Genç elma ağaçları için en
kolay terbiye sistemi merkezi lider sistemidir.
Şekil 6.1.1.Tepe Kesimi
Dikim, sonbaharda ağaçların yaprak dökümünden
ilkbaharda gözler uyanıncaya kadar olan sürede
yapılabilir.
Meyve bahçesinde dikilecek fidan dallı
veya kamçı şeklinde dalsız olabilir. Dikim
sistemine göre açılan çukurlara aşı noktası 5-10
cm toprak yüzeyinde olacak şekilde kök tuvaleti
fidanlar dikilir. Eğer fidan kamçı şeklinde dalsız
fidan ise dikimden sonra bunun 75 cm üzerinden
tepesi vurulur. Tepesi vurulurken ki son göz aşı
noktasının ters tarafında olmalıdır. Böylece
yetişen ağaç bir denge halinde olur. Eğer bir veya
iki yaşlı dallı fidan dikilecekse 4-5 adet geniş
açılı yan dal bırakılır, tepesi de en üstteki yan
dalın 25 cm. üzerinden vurulur. Toprak
seviyesinden itibaren 45 cm. e kadar olan dallar
dipten çıkarılır. Bu yan dalların 1/3’ü kesilerek
uç alınmalıdır. Yan dallar ağaç etrafına eşit
mesafeden yerleştirilmelidir.
1.Birinci Büyüme Sezonu
Şekil 6.1.2
Dikimi takip eden yaz ayları başında şekil verme
işlemlerine başlanır. Sürgünler 7,5-10 cm olunca
yaz budamasına başlanır. İlk iş olarak dik büyüyen
fidanın üst tarafına en yakın olan sürgün lider
olarak seçilir.
Özellikle dar açılı çıkan dalların açıları
yayıcılarla (kürdan, mandal, kamış vs.)
genişletilmelidir. Dalsız bir fidan dikildiğinde
yaz aylarında oluşan sürgünlerden 3-6 tane iyi ana
dal seçilir. 5 tane olması idealdir. (Şekil 6.2.)
Diğer çıkan sürgünler varsa çıkartılır. Liderle
rekabet edenler çıkartılır. Dallar arasında düşey
olarak 7,5-25 cm arası bir mesafe olabilir.
Böylece birinci katı oluşturacak dallar seçilmiş
olur. En alt dal ile toprak yüzeyi mesafesi arası
en az 45 cm olmalıdır.
Durgun dönemde birinci katı oluşturan dalların en
üstündekinin 50-60 cm yukarısından liderin tepesi
vurulmalıdır. Oluşturulan açıları genişletilen yan
dalların 1/4 ü kesilir. Yan dalların ucu lider
seçilen daldan aşağıda olmalıdır.
2.İkinci Büyüme Sezonu
Birinci katın 50-60 cm üzerinde ikinci bir kat
oluşturulmalı. İkinci kat olarak 3-5 dal
seçilir.Dalların açıları geniş olmalı, gövde ile
dal arası açı 45-60o arasında olmalı. Geniş
olanlarda daraltılmalıdır.
Yeni oluşturulan ikinci katın dalları birinciden
daha kısa olmalıdır.Böylece alttaki dallar
gölgelenmez. Ana dalların uçları 1/3 oranında
kısaltılmalıdır. Bu tip bir budama ile piramit
şekli (Noel ağacı) şekli elde edilir. Alt kattaki
ana dallarda çatallar çıkarsa bu hep aynı yönde
bırakılmalı, simetriye dikkat edilmeli.
3.Üçüncü Ve Takip Eden Diğer Yıllarda Budama
Önceki yapılan işlemlere devam edilir. Her yıl
ana dalların ve liderin ucundan 1/3 kesilir. Ağaç
çeşidine, toprak ve iklim durumuna göre 8-12 ana
dal olgun verim çağında bir ağaçta bulunmalıdır.
Buna göre ihtiyaca göre 3. Bir kat da
oluşturulabilir.
Her ana dal arasında düşey olarak 10-15 cm
bulunmalı. Açılar dar ise genişletilmeli, yaklaşık
45-60o lik bir açı olmalıdır. Ölü dallar,
hastalıklı ve kırılmış dallar seçilerek budanır.
Dar açılı ve dik büyüyen dallar, yaz budaması
boyunca çıkarılmaz kış budamasında çıkarılır. Yan
dallarda az yan sürgün varsa tepesi 1/3 oranında
kısaltılır ve sürgüne teşvik edilir. Merkezi
lidere ve ana yan dallara rakip dallar yaz
budamasında çıkarılır. Yan dallar ilk beş yıl açı
genişletmeye açı genişletmeye ihtiyaç duyar.
Yayılan yada açısı genişletilen dallar sonraki
yıllarda kuvveti azalır ve meyve gözü gelişimi
artar.
Şekil 6.1.3. Verim çağına kadar ağaçların
terbiyesi.
p>Ağaç meyveye oturduğunda daha hafif terbiye
uygulanır, minimum yaz budamasına ihtiyaç duyar.
Birinci adım, ölü, hastalıklı ve zarar görmüş
dallar, dik sürgünler çıkartılır. Gölgelenmeyi
önlemek için şekil verme ve destek kesimleri ile
yan dalların tepesini vurma Noel ağacı şekli
oluşturmada önemlidir.
Resim 6.1.1.Büyüme sezonu sonunda MM106 anacı
üzerine aşılı elma çeşitlerinde merkezi lider
terbiye sisteminin görünüşü.
6.2.Düşey Eksenli
Terbiye Sistemi:
Resim.6.2.1.Dikimden Sonra Tepesi Vurulmuş
Fidanın Destek Sistemine Kleps Vasıtasıyla
Bağlanması
Bu sistemde güçlü tepesi vurulmamış lider yerden
3-3.5 m büyüyünceye kadar uzamasına izin verilir.
Bu merkezi eksen etrafına meyve yüklü dalın dar
bir silindir formunu alması şeklidir. Merkezden
dışa açılarak oluşan dalların çapı ağacın üst
kısmına doğru tedricen azalmalıdır. Yan dallar
kalınlığı daima gövde kalınlığından az olmalıdır
aşağıdaki dallar uzun üstteki biraz kısa daha
üstteki daha kısa şeklinde silindir-konik bir
şekil oluşmalıdır. Bu sistemde çok az bağlama ,
eğme vardır. İlk 3 yıl boyunca budama işlemi
yapılır. Budamada iki yaşlı ve daha yaşlı dallar
kesilerek yan dallar yenilenir.
Mark ve M 9 anacı tavsiye edilmektedir. Mark
anacı düşük sıcaklık zararlarına daha az hassas ve
M9 anacından hafif daha geniş taç meydana getirir.
Genelde M9, M26 anaçları ve spur tipler için M7,
MM 106 anaçları bu terbiye metoduna uygundur.
M 9 anacıyla 1.2-2 m sıra üzeri ve
3,5-4.5 m sıra arası mesafede dikilebilir.
Destek Sistemi; Bunun için her bir fidana bambu
kamışı veya demir borudan bir destek gereklidir.
Bunlara ayrıca her 7-10 ağaca bir yaklaşık 10 cm
çapında direkler dikilmesi gerekir. En üstten 2.7
m civarında bir yükseklikten tek tel geçirilebilir
veya ihtiyaç olursa ikinci veya üçüncü tel
geçirilebilir.
Şekil.6.2.1. Düşey eksen terbiye sisteminde
destek sistemi.
Destek Sistemi:
Tam bodur anaçlarla kurulan
bahçelerde, erken verim alınabilmesi için dikimi
müteakip mutlaka destek sistemi kurulmalıdır.
Bunun için her ağaca demirden veya kargı dediğimiz
saz kamışından(7) destek gereklidir. Her 7-10
ağaca daha kalın 10 cm. çapında demir veya ahşap
direk(5) dikilir. En üstten 2,7 m. civarında tek
tel(3) geçirilir. İhtiyaç halinde iki veya üçüncü
tellerde geçirilebilir. İlk direk(4) 60 o lik
meyille dikilir. Teller sağlam ve gergin
durabilmesi için yere sabitlenir.(1). Ayrıca ilk
direkten (4) önce tellerin gerginliğini sağlamak
için bir mekanizma(2) takılabilir.
Dikim Budaması ve Birinci yıl budaması;
Şekil.6.2.2. Tepe Kesimi
Dalsız fidan ise 75 cm’den tepesi
vurulur. (Şekil.6.2.2.A) Tepe kesimi bir daha
yapılmaz. Eğer lider gelişimi zayıfsa sonraki
yıl yeniden tepesi kesilebilir. Dallı fidan
ise lider dal, üstteki yan dalın 25 cm
üzerinden tepesi kesilir. Bu da aşı
noktasından 90-100 cm yukarısına isabet eder.
1-2 yan dal varsa bunlar
çıkartılır.(Şekil.6.2.2.B)
Lideri dikimle beraber bir hereğe bağlamak
gerekir. Yan dallar liderin etrafına eşit
açılı dağılmış olmalıdır. Dallar 45-76 cm
yükseklikte olmalıdır. 45 cm aşağıdaki dallar
çıkartılır.
Resim.6.2.2. Dal Açılarının Genişletilmesi.
Yan dallar liderle 45-60O açılı olmalıdır. Lider
ile dar açı yapan dallar ve uygun
yayılış göstermeyen Gövdedeki dallar
çıkartılmalıdır. Açı genişletmek için kürdan
(dal ufaksa),biraz büyükse yayıcı ağaç
parçacıkları, çubuklar veya çamaşır mandalına
bağlı beton ağırlıklar
kullanılabilir.(Resim.6.2.2.) Ağaç ağırlıkları
Ağustos sonunda çıkarılmalıdır. Yan dalların
açısı 45O civarında olmalıdır. Yataydan 45O’den
az olan dallar meyve ağırlığı ile daha da açısı
genişler. Bu sistemde çok az bağlama yapılır.
Şekil.6.2.3. Dal Açmada Ağırlıkların
Kullanılması
Resim.6.2.3. Pinching Tekniği ile Lider
Terbiyesi
Dik büyüyen dallar dormant dönemde çıkartılır.
Pinching tekniği (elle sürgün kopartma ) tepesi
vurulan liderden yeni kenar sürgünleri 7-10 cm
olur olmaz 2-3 rakip sürgün elle koparılır ve
lider serbest bırakılır. Bu davranış Temmuz sonuna
kadar her 14 günde bir tekrarlanır.
İkinci yıl budama;
Martta liderle rekabet eden güçlü
dalların çıkarılmasıyla ağacın dar piramit şekli
korunmaya çalışılır. Kuvveti azaltmak için daha az
budama yapılmalıdır. Dik sürgünler ve aşırı güçlü
dallar çıkartılır. Dal keserken (o yerden dal
çıkması isteniyorsa ) tırnaklı kesim yapmak
gerekir. Eğer tekrar çıkmasını istemediğimiz bir
dal ise düz kesimle çıkartılmalıdır. Ağaç aşırı
kuvvetli ise meyveye yatıncaya kadar hiçbir dalı
çıkartmamalıyız. Yalnızca yaz budaması
yapılmalıdır. Meyve tutumundan sonra 2-3 elma
ağaçta kalabilir. Genelde ikinci yılda elmaların
çoğu Haziran’a kadar çıkartılmalıdır. Fazla meyve
ağacın vegetatif büyümesini yavaşlatır ve sonraki
hayat süresini azaltır. Haziran da dallar düşeyle
45-60O’e az açı yapacak şekilde genişletilmelidir.
Lider, dikim yılında budandıktan sonra tekrar
budanmaz. Eğer gelişme zayıfsa ikinci yıl tekrar
tepe kesimi yapılabilir. Liderle rekabet eden yan
sürgünler geniş şekle teşvik etmek ve zayıflatmak
için her 14 günde elle koparılmalıdır. Bu işlem
sürgünler 7-10 cm olunca başlar ve Temmuz sonuna
kadar devam eder. Dikim yılında yeterli dallanma
yoksa (4’den az ise) tepeyi yeniden sürdürmelidir.
Üçüncü yıl budama
2. yıldaki aynı işlemler yapılır.
Lidere yerden uzanabiliyorsa pinching tekniği
uygulamasına devam edilir. Erken ilkbaharda ağacın
üst kısmındaki yeni çıkan dalların açıları
genişletilir. Uygun şekle getirilir. Lider direğe
bağlanır. Haziran ortasına kadar lider 240 cm
uzunluğunda olmalıdır. Seyreltme kesimleri
yapılabilir. Tırnaklı kesim yapmak gerekir.
Ağaçta meyveler daha çok oluncaya kadar bilhassa
dip kısımlardaki meyveler ve dallar da seyreltmeye
başlanmamalıdır. Meyvenin büyümeyi kontrol ettiği
unutmamalıdır. Budama yapılınca büyüme teşvik
edilir. Durgun dönemde komşu ağacın birbirine
değen dalları budanır. 2 ve daha yaşlı dalları
piramit şeklinde yapmak daha az güçlü bir yan dal
yapmak için geriye doğru kesilmelidir. Bir yaşlı
dallar kesilmemeli, bu olay aşırı büyümeyi teşvik
eder. Bu sistemde ağacın üzerinde meyve oluncaya
kadar tepesi vurulmamalıdır ve lider meyve
ağırlığı ile aşağıya çekilir.
Şekil.6.2.4. Şekil.6.2.5.
İkinci büyüme sezonunun ilkbahar
Üçüncü yılın sonundaki durgun sezonda komşu
ağacın birlikte büyüyen
başlarında merkezi lidere rakip olan
ve temas eden alçaktaki dalları kesilir.
güçlü dallar çıkartılmalır.
Verim çağında budama;
Düşey eksen meyve bahçesi sisteminde
verim çağında ağaç yüksekliği 300 cm civarındadır.
Bu yüksekliğe gelen ağacın liderine 2 yöntemden
biri uygulanır.
1- En üst dal telin diğer tarafına
kıvrılabilir.
2- 2 yaşlı dallar üzerinde daha zayıf yan dala
kadar geriye budanır.
Şekil.6.2.6. Tepe Kesimi.
(A) Ağaç uygun yüksekliğe gelince, merkezi
lider kıvrılmalı ve direğe bağlanmalıdır
(B) Yeni bir lider oluşturmak için zayıf bir
yan dal üzerinden geriye kesim yapılmalıdır.
Düşey eksen sisteminde en alttaki dallar daimidir
ama iki yaşlı veya daha yaşlı dallar budama
kesimleriyle periyodik olarak kısaltılır. Ağacın
daha yukarı kısımlarında dar şekli korumak ve yeni
dallar oluşturmak için lidere yakın kesimler
yapılmalıdır. Başka bir dalı gölgeleyen dallar
çıkartılmalıdır.
Şekil.7.Verim Çağındaki Ağaçların Görünümü.
6.3. İğ Şekli Terbiye Sistemi:
Bu sistem nispeten güneşlenmenin az olduğu
ekolojilerde kullanılmaktadır. Ağaçlar için
ayrılan sınırlı yer içinde koni şekli muhafaza
etmek için aşağıdaki ana dallarda gövdeye doğru
sürekli kısaltma budaması, üstteki dallarda
yenileme budaması yapılır. Ağacın gelişmesini
yavaşlatmak için güçlü sürgünlerin düşük düzeyde
gelişmesini sağlamak önemlidir. Ağaç yüksekliği
genellikle 2,10 m ve taç genişliği 0,9-1,5 m
arasındadır. Yaygın olarak tek sıralarda sıra
arası mesafe 3-3,5m ve sıra üzeri mesafe 0,9-1,5m
olarak uygulanmaktadır.
Genellikle M9, P22, Bud 9, P1, P2, Fulueren 56
anaçlarında kullanılmaktadır.
a) Dikim Yılında:
Fidanlar dallı veya dalsız olarak temin
edilebilmektedir. Genellikle dallı fidanlar tercih
edilmektedir, çünkü dallı fidanlar verime daha
erken yatmakta, şekil verme nisbeten dalsız
fidanlara göre kolay olmaktadır.
Dikimi yapılacak olan fidanlar dalsız ise 75 cm.
den, dallı ise üst dalın 25 cm. üzerinden
(yaklaşık 85 cm.) tepesi vurulur. Topraktan
itibaren 40 cm.’e kadar olan dallar dipten
çıkarılır.
b) 1.Yıl :
Lider dal da bu yıldan itibaren uç kesimi
yapılmaz, durgun dönemde zayıf bir dal üzerinden
kesilir ve yukarıya bağlanır. Her yıl yapılacak
olan böyle kesimler sonucu lider de zig-zag bir
gelişme sağlanmış olur. Böylece liderin üstünlüğü
baskı altında tutulur ve genç dalların
kuvvetlenmesi sağlanır. Topraktan itibaren 40 cm.
deki dallar dipten çıkarılır.
Yan dallar ağaçlara su yürüdükten sonra gövde ile
geniş açı yapacak şekilde eğilirler veya
bağlanırlar. Eğilemeyecek kadar dik gelişenler
durgun dönemde dipten çıkarılırlar. Yan dallarda
kesinlikle uç kesimi yapılmaz.
c) 2.-3.Yıl :
Lider dalın terbiyesinde aynı yöntem uygulanır.
Eğer ağaç çok kuvvetli gelişme gösteriyorsa lider
2 yaşlı dal üzerinden kısaltılabilir.
Yan dallarda uç kesimi kesinlikle yapılmaz,
dalların açıları genişletilir. Eğilemeyecek kadar
dik gelişen dal varsa durgun dönemde dipten
çıkarılır. Ağacın şeklini bozan aşırı gelişme
göstermiş ve sıklık meydana getiren dallarda da
kısaltma yapılmaz bu dallar dipten çıkarılır.
d) 4.ve daha sonraki yıllar:
Bu sistemde ön görülen ağaç yüksekliği 2,1-2,5 m.
dir. Gölgeleme nedeniyle meyve kalitesi düşeceği
için ağaç yüksekliği bu seviyeye geldiğinde
liderde zayıf bir dal üzerinden her sene geriye
kesim yapılır. Aynı şekilde yan dallar da, ağaç
için ayrılan yaşama alanını aştıkları taktirde
geriye kesimlerle bu sırlar içerisinde tutulması
gerekmektedir.
Tacın en alt kısmında oluşmuş dallar dipten
çıkarılır çünkü bu dallarda ki meyveler toprağa
yakın olduğundan kalitesiz olur.
Gelişmenin çok kuvvetli olduğu durumlarda ağacın
tepe kısımlarında yaz budaması yapılmalıdır.
Tomurcuklar patladıktan sonra dik ve kuvvetli
gelişen dallar kürdan yardımıyla eğilmelidir. Çok
güçlü ve dik gelişmiş sürgünler durgun dönemde
dipten çıkarılmalıdır.
Gençleştirme budamasıyla kısa bir gövde
oluşturarak yeni sürgünlerin çıkması sağlanır.
7.Budama Araçlarının Dezenfeksiyonu:
Budama yaparken kullandığımız aletler
eğer dezenfekte edilmezse ağaçtan ağaca, bahçeden
bahçeye hastalıkların bulaşmasında rol
oynayabilirler. Çok basit yöntemlerle budama
aletlerinin dezenfeksiyonu sağlanabilmektedir.
Çamaşır suyu olarak bilinen Sodyum hypoklorid bu
iş için kullanılan en pratik solüsyondur. Bu
karışımla budamada kullandığımız makaslar,
testereler vb. bir bahçeden diğerine geçerken veya
hastalıklı olduğundan şüphelendiğimiz ağaçların
budanmasından sonra temizlenmesi gerekmektedir.
Böylece hastalıkların diğer ağaçlara ve bölgelere
bulaşması önlenmiş olur
8.Budama Yaralarına Yapılacak İşlemler:
Kuvvetli gelişen ağaçlar zayıf
gelişenlere göre yarayı daha çabuk kapatırlar.
Yaralara, macun veya diğer dezenfektanlardan biri
ile muamele edilir.
İyi kesilmiş ve çabuk kapanan 5 cm.
den küçük yaralara macun sürmek gerekmeyebilir.
Yaralara sürülecek macun şöyle
hazırlanır; 200 g. iç yağı eritilir. Daha sonra
200 g. balmumu , 200 g. reçine ve 100 g. zift
katılır. Hazırlanan eriyik ateşten indirilir. 45
oC’ye gelince kadar içine yavaş yavaş alkol
karıştırılır. Kabarma başlayınca alkol karıştırma
işlemine son verilir. Hazırlanan macun soğumadan
kavanozlara doldurulur.
9.Budama Artıklarına Yapılacak İşlemler:
Budama artıkları üzerinde, hastalık ve
zararlılar için kışlama ortamları oluşmakta,
gelecek senenin enfeksiyon kaynağını
oluşturmaktadır. Bahçedeki budama artıklarının ve
yaprakların toplanıp yakılması sonucu gelecek
senenin hastalık ve zararlı yönünden enfeksiyon
kaynağının azalmasına neden olacaktır. Örneğin,
elma yetiştiriciliği için önemli bir zararlı olan
elma iç kurdu olgun larvaları, yazıcı böcekler,
kırmızı örümcek erginleri vs. kışı budama
artıkları, dökülen yaprakların alt kısımları vb.
ortamlarda geçirirler.
kargı meyve ağaçlarında budama topuz budama