KİRAZ VE VİŞNE YETİŞTİRİCİLİĞİ
Kirazın anavatanı Hazar Denizi, Güney Kafkasya ve Kuzey
Anadolu; vişnenin ise İstanbul ile Hazar Denizi arasında
uzanan Kuzey Anadolu Dağlarıdır. Hatta, vişnenin
botanikteki Latince adı Prunus cerasus, bu günkü
Giresun’un eski adı olan Kerasus’dan gelmektedir. Kiraz
ve vişnenin Avrupa kıtasına yayılması tohumlarının
kuşlar ve hayvanlar tarafından taşınmalarıyla olmuştur.
Amerika’ya ise kirazı kolonistler götürmüşlerdir.
Çeşitlerin çoğu İngiltere’den ithal edilmiş olup, ilk
modern kiraz yetiştiriciliğine Pasifik kıyılarındaki
Oregon Eyaletinde başlanmıştır.
Kiraz ve vişne meyveleri özellikle mineral madde
açısından oldukça zengindir. Sanayide kullanılan birkaç
çeşit dışında üretilen kirazın hemen hepsi taze olarak
tüketilmektedir. Vişne ise meyve suyu randımanının (%
70-75) ve toplam asitliğin (% 3) yüksek olması
nedeniyle, meyve suyu olarak işlenmeye çok uygundur.
Ayrıca üretilen vişne derin dondurma, kurutma, konserve
ve reçel şeklinde değerlendirilmekte ve dış ülkelere
özellikle dondurulmuş halde ihraç edilmektedir.
Türkiye’de kiraz ve vişne üretiminde özellikle 1965-1985
yılları arasında hızlı artışlar olmuştur. 1965 yılında
47.000 ton olan kiraz üretimi, 1985 yılında 130.000 tona
ulaşarak %76’lık bir artış gerçekleşmiştir. 1965 yılında
24.000 ton olan vişne üretimi ise 1985 yılında 85.000
tona ulaşarak % 245’lük bir artış sağlamıştır. Bu
haliyle Türkiye, Dünya da kirazda 6. ve vişnede 5.
sırada yer almıştır. Bu hızı yakalayamamakla beraber
daha sonraki yıllarda da artışlar olmuş ve 1997’de kiraz
üretimi 215.000 tona, vişne üretimi ise 120.000 tona
yükselmiştir.
Kirazlar 5-6 yaşında verime geçerler, ancak tam ve
ekonomik olarak verime yatmaları 10-12 yıldır. Her ne
kadar 100 yıl yaşasalar da ekonomik ömürleri 25-30
yıldır. Vişnenin ekonomik ömrü ise 15-20 yıldır.
2. KİRAZ VE VİŞNENİN EKOLOJİK İSTEKLERİ
2.1. İklim İstekleri
Kiraz yetiştiriciliğinde iklim faktörlerinden en
önemlisi sıcaklıktır. Çiçek tomurcukları –2,4 °C’ ye
kadar dayanabildikleri halde, açmış çiçekler –2°C’ de
donarlar. Vişnelerin odunsu kısımları ise –40 °C’ ye
kadar dayanabilirler. Vişneler düşük sıcaklıklara
kirazlardan daha fazla dayanırlar. İlkbaharda çiçeklenme
kirazlardan daha sonra olduğu için vişne çiçeklerinin
ilkbahar geç donlarından zarar görme olasılığı daha
düşüktür.
Kirazlar için kış dinlenme istekleri
vişnelerden daha önemli olup, dinlenmeden çıkabilmeleri
için yeterli kış soğuğu almaları gerekmektedir.
Soğuklama ihtiyaçları karşılanmamış kirazların
çiçeklenmelerinde gecikme ve düzensizlikler
görülmektedir. Lambert, Napolyon ve Bing gibi yüksek
soğuklanmaya ihtiyaç gösteren kiraz çeşitlerinde daha
belirgindir. Kirazlarda kış dinlenme isteklerini
yeterince karşılayamayışı döllenme yönünden de sorun
yaratmaktadır. Çünkü, ılık geçen kışlardan sonra, düşük
soğuklama ihtiyacı gösteren çeşit, yüksek soğuklama
ihtiyacı gösteren çeşitten daha erken çiçeklendiğinden,
bu iki çeşit birbirini tozlayıp dölleyemezler. Vişneler
ise, kendine verimli olduğu için, bu konuda bir sorun
yoktur. Genel olarak kiraz ve vişnelerde +7,2 °C’ nin
altında soğuklama süresi 1100-1700 saattir.
Kiraz ve vişne yetiştiriciliğinde, yağışın
yıl içinde düzenli olarak yayılması en uygun olanıdır.
Genel olarak 600 mm yağış alan yerlerde kiraz, 400 mm
yağış alan yerlerde ise vişne yetiştiriciliği sulamaya
gerek kalmadan yapılabilir. Kiraz ve vişnelerde
çiçeklenme ve meyve oluşumu esnasında havaların yağışlı
gitmesi istenmez. Çünkü çiçeklenme zamanında yoğun
yağmur döllenmeyi güçleştirir ve mantar zararının
artmasına neden olur. Yine meyve olgunlaşması esnasında
yağabilecek yağmur meyvelerin çatlamasına neden olarak,
Pazar değerini düşürür.
2.2. Toprak İstekleri
İyi drene edilmiş, derin, havalanabilen ve
yaz aylarında düzenli olarak sulanabilen topraklar
kirazlar için en uygun topraklardır. İyi drenaja sahip
olmayan fakir topraklarda ağaç zayıf gelişir ve seyrek
meyve dalları meydana gelir. Yine kuru topraklarda
meyveler küçük kalır. Taban suyunun yüksek olduğu
yerlerde kökler yüzlek kalır ve ağacın gelişimi yavaş
olur. Bu gibi durumlarda ise ağacın kuraklık ve dondan
etkilenme riski artar.
Vişneler ise, toprak açısından daha toleranslıdır.
Vişneler kuru, kumlu veya kireçli topraklarda da
yetiştirilebilirler. Özellikle idris anacının
kullanıldığı yerlerde vişnelerin kuraklığa dayanmaları
artar. Vişne için de en ideal toprak kiraz
yetiştiriciliğine uygun olan topraklardır.
3. KİRAZ VE VİŞNENİN ÇOĞALTILMASI VE ANAÇLARI
3.1. Çoğaltılması
En uygun çoğaltma metodu, aşı ile çoğaltmadır. En uygun
aşı şekli ise, durgun göz aşısıdır. Fidanlıklarda durgun
göz aşısına ilk önce yabani kiraz çöğürlerinden başlamak
gerekir. Genellikle idrislerde vegetatif gelişme daha
uzun sürdüğünden yani anaç geç zamanlara kadar kabuk
verdiğinden aşıya daha geç başlamak ve bu işi sonbaharın
başına kadar sürdürmek mümkündür. Durgun gözaşısının
başlama zamanı aşı gözlerinin olgunlaştığı, bitirme
zamanında anacın kabuk verme durumuna göre
düzenlenebilir.
3.2. Anaçları
3.2.1. Önemli Kiraz ve Vişne Çöğür Anaçları
Kiraz (Prunus avium) : Bu türün yabanilerine Türkiye’de
yabani kiraz veya kuş kirazı da denilmektedir. Yabancı
literatürlerde ise mazzard adı verilmektedir. Bunların
tohumlarının iyi çimlenebilmesi için 5 °C’de 120-140 gün
nemli koşullarda katlanmaya alınması gerekir. Prunus
avium’ un çeşitlerle uyuşması çok iyidir. Uzun ömürlü ve
kuvvetli ağaçlar meydana getirir. Havalanması zayıf,
ağır ve ıslak topraklar kiraz çöğür anacı için pek uygun
değildir.
İdris (Prunus mahleb) : İdris anaçları alçaktan
aşılandığı için daha küçük anaçlar oluşturur. Kireçli ve
kurak topraklara iyi uyum sağlar. Ancak nemli ve ağır
topraklara karşı hassastır. Genel olarak nemli
topraklarda kiraz ve vişne için idris anaç olarak
kullanıldığı zaman 7-8 yaştan sonra ağaçlarda kuruma ve
ölümler meydana gelir. Böyle yerlerde yabani kiraz
anacının kullanılması gerekir.
Vişne (Prunus corasus) : Bu anaç genellikle vişneler
için kullanılır. Kirazlar için kullanıldığı taktirde
bodurlaşmaya neden olur. Kiraz ile uyuşması iyi
değildir. Vişne genellikle kuraklığa dayanıklı bir anaç
olarak önerilmektedir.
3.2.2 Önemli Kiraz ve Vişne Anaçları
Mazzard F 12/1 : Yabani kiraz (Prunus avium)’ dan
seleksiyon yolu ile elde edilmiştir. Kiraz ve vişneye
anaç olarak kullanılmaktadır. Bakteriyel hastalıklara
çok iyi dayanıklı olup, çelikle kolaylıkla üretilebilir.
Colt : East Malling araştırma istasyonunda elde edilen
Prunus avium x Prunus pseudocerasus hibriti olup,
çelikle kolaylıkla çoğaltılabilir ve çeşitlerle uyuşması
iyidir.
Mahleb SL 64 : İdris tohumlarından seleksiyon yolu ile
elde edilen bir anaçtır. Bütün yeşil çelikleri IBA ile
muamele edildiği taktirde kolaylıkla çoğaltılabilir.
Kurak ve kireçli topraklarda iyi gelişir. Kiraz ve
vişnelerle iyi uyuşur. ABD’ de özellikle vişneler için
kullanılan bir anaçtır.
Stockton Morello : Yabani vişne tohumlarından seleksiyon
yolu ile elde edilen bir anaçtır. Ağır ve nemli
topraklarda kullanılır. Kumsal topraklar için uygun
değildir. Kök sürgünleri ve çelikle kolaylıkla
çoğaltılabilen bu anaç, kök ur nematoduna da
dayanıklıdır. Üzerine aşılanan kiraz çeşitlerini
bodurlaştırma etkisine sahiptir.
4. DÖLLENME BİYOLOJİSİ
Döllenme, kiraz yetiştiricilerinin bahçe kuracakları
zaman dikkate almaları gereken en önemli konudur. Yapay
mutasyon ile meydana getirilen birkaç çeşit (stella)
dışında üzerinde çalışılan bütün kirazların kendileriyle
uyuşmaz olduğu tespit edilmiştir.
Kirazlarda, çiçek tozları çok iyi çimlenebildiği halde,
çeşitlerin kendi kendini dölleyememesi veya birbirleri
ile tozlandıkları halde meyve elde edilememesinin sebebi
uyuşmazlıktır.
Kiraz bahçelerinde yeterli verimin alınabilmesi için;
Tek çeşitten kesinlikle bahçe kurulmamalıdır.
Ele alınacak çeşitlerin birbirlerini
dölleyebildiklerinden emin olunmalıdır.
Bahçede tozlanmayı sağlayacak yeterli sayıda arı
olmalıdır. (her 40 dekar için, içinde 15 000 – 20 000
arı olan 4 – 5 çerçeveli bir veya daha fazla koloni)
Vişne çeşitleri ise, genellikle kendi kendine
verimlidir. Hatta çiçeklenme zamanları denk gelirse
vişnelerin kirazları da dölleyebilmeleri mümkündür.
5. KİRAZ VE VİŞNE ÇEŞİTLERİ
5.1. Kiraz Çeşitleri
Yetiştiriciliği önerilen kiraz çeşitleri ve özellikleri,
olgunlaşma sırasına göre aşağıda belirtilmiştir.
Parantez içinde belirtilen olgunlaşma zamanları Yalova
şartları için olup, değişik bölgelerde farklılıklar
gösterebilir.
Edirne : Çok erkenci (19 Mayıs), meyvesi yuvarlak, orta
iri (3,28g), kahverengimsi-şarabi renkte, orta sert ve
az lifli, orta kalitededir. Ağaçları verimli olup, % 10
oranında meyve çatlaması yapar. Yola orta derecede
dayanıklıdır.
Turfanda : çok erkenci (21 Mayıs), meyvesi kalp
şeklinde, orta iri (3,72g), morumsu-şarabi renkte, orta
sert, orta sulu, lifli, orta kalitededir. Ağaçları çok
verimli olup, % 7 oranında meyve çatlaması yapar. Yola
dayanıklılığı azdır.
Early Burlat : Çok erkenci (24 Mayıs), meyvesi yuvarlak
yassı, iri (6,38 g), parlak koyu kırmızı renkte, sert,
çok sulu, ince yapılı, çok kalitelidir. Ağaçları çok
verimli olup, % 25 oranında meyve çatlaması yapar. Bu
bakımdan olgunluğa yakın dönemde yağış olmayan bölgelere
önerilir. Yola çok dayanıklıdır.
Starking Hordy Giant : Erkenci (27 Mayıs), meyvesi kalp
şekline yakın, iri (5,62 g), parlak koyu kırmızı renkte,
sert, sulu, çok kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup,
% 9 oranında meyve çatlaması yapar. Yola dayanıklıdır.
Durona Di Cesena : Erkenci (28 Mayıs ), meyvesi yuvarlak
kalp şeklinde, iri (6,19g), parlak koyu kırmızı renkte,
sert, sulu, ince yapılı ve çok kalitelidir. Ağaçları çok
verimli olup, % 9 oranında meyve çatlaması yapar. Yola
dayanıklıdır.
Vista : Erkenci (31 Mayıs), meyvesi geniş kalp şeklinde,
iri (6,31 g), parlak koyu kırmızı renkte, sert, sulu
ince yapılı ve iyi kalitededir. Ağaçları verimli olup,
hiç meyve çatlaması yapmaz. Kendisi ile aynı zamanda
çiçek açan bütün kirazları döller.
Merton Premier : Orta mevsim (2 Haziran), meyvesi kalp
şeklinde, iri (5,27 g), koyu kırmızı-mor renkli, orta
sert, sulu, ince yapılı ve çok kalitelidir. Ağaçları çok
verimli olup, hiç meyve çatlaması yapmaz. Yola
dayanıklıdır.
Merton Bigarreau : Orta mevsim (6 Haziran), meyvesi
yuvarlak kalp şeklinde. İri (6,99 g), parlak koyu
kırmızı kahve renkli, sert, gevrek, sulu, çok
kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, 1 oranında
çatlama yapar. Yola çok dayanıklıdır.
Lorian : Orta mevsim (7 Haziran), meyvesi yuvarlak- kalp
şeklinde, iri (6,.68 g), parlak koyu kırmızı renkte,
orta sert, orta sulu, ince yapılı ve çok iyi
kalitelidir. Ağaçları orta-çok verimli olup, hiç meyve
çatlaması yapmaz. Yola dayanıklıdır.
Berryessa : Orta mevsim (7 Haziran), meyvesi kalp
şeklinde, iri (6,84 g), parlak siyaha yakın kırmızı
renkli, orta sert, sulu, orta lif ve kalitelidir.
Ağaçları çok verimli olup, % 2 oranında meyve çatlaması
yapar. Yola orta derecede dayanıklıdır.
Noir De Guben : Geç mevsim (9 Haziran), meyvesi yuvarlak
şekilli, iri (5,65 g), koyu kırmızıya çalan kahve rengi
hemen hemen siyah renkli, sert-çok sert, gevrekve
kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, 6 oranında
meyve çatlaması yapar. Yola dayanıklıdır.
Stella : Geç mevsim (10 Haziran), meyvesi fıçı şeklinde,
çok iri (7,29 g), parlak koyu kırmızı renkli, çok sert,
gevrek ve çok kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, %
9 oranında meyve çatlaması yapar. Kendine verimli olarak
bilinen tek çeşittir. Yola çok dayanıklıdır.
Van : Geç mevsim (12 Haziran), meyvesi yuvarlak kalp
şeklinde, çok iri (7,91 g), çok parlak kırmızı renkli,
çok sert, gevrek, sulu ve çok kalitelidir. Ağaçları çok
verimli olup, % 9 oranında meyve çatlaması yapar. Yola
çok dayanıklıdır.
Bing : Geç mevsim (13 Haziran), meyvesi kalp şeklinde,
çok iri (7,28 g), orta parlak, şarabi koyu kırmızı
renkli, sert, gevrek, sulu ve çok kalitelidir. Ağaçları
çok verimli olup, % 16 oranında meyve çatlaması yapar.
Bu bakımdan olgunluğa yakın dönemde yağış almayan
bölgelere önerilir. Yola dayanıklıdır.
Bigarreau Napoleon : Geç mevsim (13 Haziran), meyvesi
kalp şeklinde, iri (6,27 g), donuk sarı zemin kırmızımsı
renkte, sert, gevrek, sulu ve kalitelidir. Ağaçları çok
verimli olup, % 4 oranında meyve çatlaması yapar. Yola
dayanıklıdır.
Bigarreau Goucher : Geç mevsim (13 Haziran), meyvesi
yuvarlak kalp şeklinde, iri (6,25 g), hemen hemen siyaha
yakın, oldukça koyu kırmızı renkli, sert, gevrek, sulu
ve çok kalitelidir. Ağacı verimli olup, % 1 oranında
meyve çatlaması yapar. Yola dayanıklıdır. Üniversal
donor olup, aynı zamanda çiçeklenen bütün çeşitleri
döller ve onlarla döllenir.
Noble : Geç mevsim (14 Haziran), meyvesi kalp şeklinde,
çok iri (7,41 g), koyu morumsu ve hemen hemen siyaha
yakın renkli, çok sert, gevrek, sulu ve çok kalitelidir.
Ağaçları orta derecede verimli olup, % 5 oranında meyve
çatlaması yapar. Yola çok dayanıklıdır.
Bella Di Pistoia : Geç mevsim (14 Haziran), meyvesi
yuvarlakça, iri (6, 11 g), parlak sarı zemin üzeri
pembemsi kırmızı renkli, çok sert, gevrek, sulu ve çok
kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, % 3 oranında
meyve çatlaması yapar. Yola çok dayanıklıdır.
Karabodur : Çok geç (16 Haziran), meyvesi genişçe- kalp
şeklinde, çok iri (7,46 g), parlak sarı zemin üzeri
kırmızımsı pembe renkli, sert, sulu, az lifli ve
kalitelidir. Ağaçları orta derecede verimli olup, % 8
oranında meyve çatlaması yapar. Yola dayanıklıdır.
Merton Marvel : Çok geç (16 Haziran), meyvesi
yuvarlakça-kalp şeklinde, iri (6,23 g), koyu kırmızı-
morumsu renkli, çok sert, gevrek, sulu ve çok iyi
kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, % 3 oranında
meyve çatlaması yapar. Yola çok dayanıklıdır.
Kara gevrek : Çok geç (16 Haziran), meyvesi fıçı
şekilli- hafif konik, çok iri (7,78 g), koyu morumsu-
kırmızı renkli, sert, gevrek, çok sulu ve kalitelidir.
Ağaçları çok verimli olup, % 11 oranında meyve çatlaması
yapar. Yola çok dayanıklıdır.
0900 Ziraat : Çok geç (19 Haziran), meyvesi geniş kalp
şeklinde, çok iri (8,18 g), parlak koyu kırmızı renkli,
çok sert, gevrek, sulu ve çok kalitelidir. Ağaçları
verimli olup, hiç meyve çatlaması yapmaz. Ülkemizde çok
yaygın olup Akşehir Napolyonu, Dalbastı ve Uluborlu
olarak tanınır. Yola çok dayanıklıdır.
Lambert : Çok geç (19 Haziran), meyvesi kalp şeklinde,
çok iri (7,6 g), parlak koyu kırmızı renkli, çok sert,
gevrek ve çok iyi kalitelidir. Ağaçları çok verimli
olup, % 18 oranında meyve çatlaması yapar. Bu bakımdan
olgunluğa yakın dönemde yağış olmayan bölgelere
önerilir. Yola çok dayanıklıdır.
Merton Late : Çok geç (24 Haziran), meyvesi yuvarlakça,
iri (5,76 g), donuk sarı zemin üzeri parlak
pembemsi-kırmızı renkli, sert, gevrek, sulu ve
kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, % 4 oranında
meyve çatlaması yapar. Yola dayanıklıdır.
Yukarıda yetiştiriciliği önerilen kiraz çeşitleri için
uygun dölleyici çeşitler önem sırasına göre aşağıda
belirtilmiştir. Bu belirlimede, isimleri tekrarlamamak
için çeşitlere verilen numaralardan yararlanılmıştır.
1.Edirne : 6, 8, 11,13,
16, 19, 20, 24
2.Turfanda : 3, 7,11
3.Early Burlat : 2, 7, 11
4.Starking Hardy Giant : 6, 10, 11
5.Durona Dicesena : 6, 11, 16
6.Visto : 1, 4, 5,
10, 12, 13, 14, 18
7.Merton Premier : 2, 3, 11, 13, 14, 15
8.Merton Bigarreau : 1, 16, 17, 19, 20, 23
9.Larian : 10, 13, 14
10.Berryessa : 4, 6, 13, 14, 15
11.Noir De Guben : 1, 2, 3, 4, 5, 7, 13,
14, 18, 22
12.Stella : Kendine
verimli
13.Van : 1, 6, 7, 10,
11, 14, 15, 23
14.Bing : 6, 7, 10, 11,
13
15.Bigarreau Napolean : 6, 7, 10, 11, 13
16.Bigarreau Gaucher : 1, 5, 8, 17, 18, 20, 23,
24
17.Noble : 9, 16, 20, 23,
24
18.Bella Di Pistoia : 6, 11, 16
19.Karabodur : 1, 8, 13, 16, 24
20.Merton Marvel : 1, 8, 17, 24
21.Karagevrek : 6, 16
22.0900 Ziraat : 16, 23, 24
23.Lambert : 8, 13, 16, 22,
14
24.Merton Late : 1, 8, 16, 19, 20,
23
Sanayide çok kullanılan kiraz çeşitleri
Hacıömer Karası : Orta mevsim, meyvesi yuvarlak, orta
iri (3,38 g), açık kırmızı renkli, çok sert ve orta
kalitelidir. Ağaçları çok verimlidir. Kendine kısır
olup, dölleyicileri bilinmemektedir.
Siyah Ömeroğlu : Orta mevsim, meyvesi yuvarlak, orta iri
(3,15 g), kırmızı renkli, çok sert ve orta kalitelidir.
Hiç meyve çatlaması yapmaz ve taşımaya çok uygundur.
Ağaçları çok verimlidir. Kendine kısır olup,
dölleyicileri bilinmemektedir.
Beyaz Ömeroğlu : Geç mevsim meyvesi yuvarlakça-kalp
şeklinde, iri (5,4 g), sarı zemin üzeri pembemsi kırmızı
renkli, sert ve orta kalitededir. % 3 oranında meyve
çatlaması yapar ve taşımaya çok uygundur. Ağaçları çok
verimlidir. Kendine kısır olup, dölleyicileri
bilinmemektedir.
Beyaz Kiraz (Starks Gold) : Çok geç, meyvesi yuvarlak,
orta iri (3,4 g), sarı renkli, sert ve orta kalitededir.
% 3 oranında meyve çatlaması yapar ve taşımaya
dayanıklılığı azdır. Ağaçları çok verimlidir. Kendine
kısır olup, dölleyicileri 0900 Ziraat ve Bigarreau
Gaucher’dir.
5.2. Vişne Çeşitleri
Yetiştiriciliği önerilen iki vişne çeşidi olup, ikisi de
kendine verimlidir. Herhangi bir döllenme problemi
yoktur.
Kütahya : Çok geç, meyvesi yuvarlak, çok iri (6,79 g),
koyu morumsu-şarabi renkte, çok sert, çok sulu, az lifli
ve çok iyi kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, hiç
meyve çatlaması yapmaz.
Montmorency : Geç mevsim, meyvesi yuvarlakça, orta iri
(4,62 g), kırmızı renkli, orta sert, sulu ve
kalitelidir. Ağaçları çok verimli olup, hiç meyve
çatlaması yapmaz.
Facebookta Paylaş
1 Yorum var
Kirazda kurtlanmayi önlemek icin hangi ilac ne sekilde nezaman uygulanmalidir.
Yazan Mart 15th, 2009 at 02:18
YORUM EKLE